Europese koudwatervrees op het drielandenpunt

Op het punt waar Duitsland, Tsjechië en Polen elkaar raken, twijfelt men over het nut van de uitbreiding. Oud-kanselier Kohl hield de bewoners nog eens voor dat er geen reden voor angst is.

Iedereen met ook maar een zweempje artistieke aspiratie rond het drielandenpunt heeft dit weekeinde dienst. De Big Eltur Band van de energiecentrale Turów in Bogatynia, de negen fanfares uit de regio Zittau, de Tsjechische folkloregroep Ondrás. Sternstunden hebben drie kleine steden hun EU-feestmarathon gedoopt. Drie dagen feest op het punt waar Duitsland, Polen en Tsjechië elkaar raken. Als het weer meezit zullen 200.000 gasten op een weiland aan de Neisse het glas heffen op goed nabuurschap en applaudisseren voor artiesten die op talloze podia een verraderlijke oostenwind trotseren.

Misschien kan een volksfeest de bevolking van Zittau, Bogatynia en Hrádek nad Nisou alsnog definitief voor de EU winnen. Folklore en pop tussen paardebloemen en molshopen kan niet verhullen dat de bevolking aarzelt. De nieuwkomers hebben last van koudwatervrees. Zullen na 1 mei de prijzen stijgen? En welk weldenkend mens in Brussel heeft bedacht dat het varken niet meer met huishoudelijk afval gevoed mag worden? De Duitsers in de regio zien de perforatie van de grenzen zelfs in zijn geheel niet zitten. Twee jaar geleden vond ruim eenderde de toetreding van Polen en Tsjechië een goed idee. Nu is dat nog maar een kwart.

Op het weiland in Zittau zal het dit weekeinde vaak klinken, in drie talen, uit talloze kelen: 1 mei 2004 is een historische dag. Maar, zoals wel vaker, is ook de toetreding van tien landen tot de Europese Unie, vooralsnog vooral het historische moment van de politieke elite.

Een man die het slopen van het IJzeren Gordijn als zijn levenswerk ziet, is kanselier in ruste Helmut Kohl. Kortademig, soms even de draad kwijt, hield hij gisteravond de bewoners van de grensstreek nog eens voor ogen waarom het een gelukkige nacht voor Europa zou worden. Europese integratie is de beste garantie voor vrede, onderstreepte hij. De man die als jongen in '45 assisteerde bij luchtafweergeschut stoort het dat daar tegenwoordig veel te lichtvaardig over wordt gedacht. ,,De belangrijkste betekenis van Europa is: nooit meer oorlog. We willen in Europa nooit meer nieuwe graven voor soldaten zien.''

Kohl schuwde de emotie niet. ,,Voor mij is deze avond een grote persoonlijke gebeurtenis. Een moment dankbaar te zijn dat we zover zijn gekomen.'' Vijftig jaar geleden had niemand het voor mogelijk gehouden dat politici uit Krakau, Zittau, Edinburg en Helsinki naast elkaar in een parlement zouden zitten. In 1948 geloofde niemand in het succes van de D-Mark, later wilde niemand de munt kwijt. De euro was nooit door een referendum gekomen en ook die immense Europese stap was inmiddels een succes. ,,De echte realisten in de geschiedenis zijn de mensen met toekomstdromen.'' Er zijn goede redenen om bezorgd te zijn, zei hij, maar is geen enkele aanleiding voor angst.

Op minder historische dagen is het drielandenpunt een charmant onspectaculaire plek. Een fris groen weiland aan een ruisende Neisse. Rechts, in de verte, het glooiende landschap van Bohemen, Links, achter hoge bomen, Polen. De Neisse scheidt Duitsers en Polen. Een onooglijk beekje markeert de grens tussen Polen en Tsjechen. Het Duitse leger heeft een tijdelijke brug over de rivier geslagen, het beekje kreeg een exemplaar van hout. De eenwording duurde hier niet langer dan drie uur.

Zittend op een grenspaaltje sloeg een 75-jarige Zittauer de voorbereidingen gade. Vroeger was hier in de Neisse een Duits zwembad, vertelt hij. In de jaren dertig ging dat niet meer, zwemmen zo dicht bij de vijand. Tijdens de Koude Oorlog ontsierden drie wachttorens het landschap. De jongens uit Zittau maakten er destijds een sport van om in het geniep in de Neisse te zwemmen.

De gepensioneerde machinebankwerker wil niet met zijn naam in de krant – hij wil geen spelbederver zijn. Of hij naar het feest gaat weet hij nog niet. ,,Kijk'', zegt hij, ,,die Polen, dat zijn best aardige lui en overal zijn mensen die verkeerde dingen doen maar als je je fiets er niet op slot zet, is ie weg.'' Karl-Heinz Pietschonka is optimistischer. ,,Rotte appels heb je overal. Belangrijker is dat spanningen tussen mensen afnemen als barrières verdwijnen.'' Hij is geboren in Polen en na de oorlog in westelijke richting verdreven. ,,Toen we hier kwamen hadden we niets. Toch hebben we een redelijke welvaart bijeen gesprokkeld. Zo zal het nu ook gaan.''

Ruim 70 procent van de Duitsers in de grensstreek verwacht een toename van de criminaliteit, 64 procent vreest een toename van de werkloosheid. Dat laatste is niet vreemd. De werkloosheid in Zittau is officieel 25 procent. De stad is met bijna 15.000 inwoners in tien jaar tijd gekrompen tot 27.000. Europese integratie en economische malaise zijn geen natuurlijke bondgenoten.

De opvolgers van de generatie-Kohl moeten die tegenstelling verzoenen. Vanmiddag zouden bondskanselier Schröder, de Tsjechische premier Spidla en hun Poolse collega Miller in discussie gaan met het publiek. Schröder gaf donderdag in de Bondsdag een voorproefje. ,,De uitbreiding zal ons niet armer maken, maar rijker.''

Optimisme straalt ook de burgemeester van Zittau uit. Hij weet dat zijn burgers met grote scepsis op 1 mei hebben gewacht. Maar, zegt hij, wij moeten deze kans grijpen. Het is niet ondenkbaar dat de Duitse werklozen straks naar Polen zullen pendelen om te werken.

Toen gisteravond de nacht aanbrak, verdwenen de zorgen naar de achtergrond. Tijd voor vuurwerk. Op de Duitse oever wist iedereen toen al dat het bier bij de Tsjechen maar de helft kost.