Dubbellief en dubbelleed

In de aanloop naar Dodenherdenking en Bevrijdingsdag wijdt Pieter Steinz deel 18 van zijn serie over thema's in de wereldliteratuur aan de Tweede Wereldoorlog in het algemeen en De tweeling van Tessa de Loo in het bijzonder.

Zestig drukken in Nederland, driekwart miljoen verkochte exemplaren wereldwijd. De tweeling van Tessa de Loo moet na Het achterhuis van Anne Frank wel het bekendste Nederlandse boek over de Tweede Wereldoorlog zijn. Het verhaal van twee in 1914 geboren zusjes, die na de dood van hun ouders gescheiden in Duitsland en Nederland opgroeien, raakte een gevoelige snaar bij lezers in heel Europa, van Engeland (waar de Sunday Telegraph sprak van `een gedenkwaardig en ontroerend boek') tot Duitsland, waar zowel de Frankfurter Allgemeine als de Spiegel het als een opmerkelijke historische roman beschreven. De Oscarnominatie die de verfilming van De tweeling dit jaar ten deel viel, maakte bovendien duidelijk dat De Loo's genuanceerde beeld van wederzijdse oorlogsverschrikkingen ook in Amerika op goedkeurend enthousiasme kon rekenen.

De triomftocht leek ver weg toen De tweeling in november 1993 gepubliceerd werd. Bijna alle besprekingen waren kritisch tot vernietigend. De meeste recensenten – op die van NRC Handelsblad na – namen aanstoot aan de gewrongen vertelsituatie: twee bejaarde dames ontmoeten elkaar in een kuuroord, ontdekken dat ze elkaars tweelingzusters zijn en vertellen elkaar keurig chronologisch hoe hun levens vóór, tijdens en na de Tweede Wereldoorlog zijn verlopen. Maar er werd ook gemopperd op De Loo's vlakke stijl, op haar sentimentele inslag en op haar gebrekkige vermogen om `de psychische of karakterologische dimensies van het conflict' (Trouw) weer te geven. De Volkskrant noemde De tweeling een `barre baksteen' en `een onnozele vertoning die naast de werkelijke problematiek tast'; Vrij Nederland oordeelde dat De Loo's personages `stuurloos [dobberen] op een vloed omstandig verhaalde geschiedenisfeiten'; Het Parool, dat verder tamelijk positief was, vond de roman tweehonderd pagina's `te dik'. Het verst ging wijlen Hans Warren, die niets wilde weten van de morele inzet van het boek (Duitsers hebben ook geleden) en die in diverse regionale kranten smaalde: `Het arme Duitse volk heeft zich laten verblinden, heet het [...] Je moet maar durven.'

Zelf zei Tessa de Loo dat ze De tweeling geschreven had om tegenwicht te bieden aan het anti-Duitse sentiment in Nederland; iets waarvoor de tijd kennelijk rijp was, want een jaar later won De Loo de Publieksprijs. Een Duitse recensent merkte op dat je je als lezer beter kon identificeren met de Duitse Anna, die haar hele leven had moeten sappelen, dan met de in Nederland groot gebrachte Lotte, die wordt afgeschilderd als een vat vol (anti-Duitse) vooroordelen. Dat De tweeling in Duitsland een succes werd, zal zeker te maken hebben gehad met het feit dat De Loo zich niets had aangetrokken van het taboe op het beschrijven van het Duitse oorlogsleed; niet alleen de bombardementen op Keulen en Berlijn, maar ook de vernedering en verkrachting van de `gewone' burgers en de andere oorlogmisdaden van de geallieerden.

De Loo was niet de eerste Hollander die zich in een roman uitsprak over de Duitse oorlogsellende. Harry Mulisch had al in 1959 in Het stenen bruidsbed het geallieerde bombardement op Dresden in al zijn wreedheid belicht; drie jaar geleden toonde zijn Duitse collega Günter Grass (die zelf net een boek over het torpederen van een boot vol Duitse vluchtelingen had geschreven) zich daar nog dankbaar over. Maar de roman van Mulisch had – zeker in Duitsland – veel minder bereik dan De tweeling. En hoewel het van chauvinistische overschatting en ahistorische overdrijving getuigt, is het aardig om te denken dat De Loo's simplistische maar genuanceerde kroniek de opmaat is geweest voor controversiële Duitse romans over gewone Duitsers in de oorlog als Der Vorleser van Bernhard Schlink en Ein springender Brunnen van Martin Walser.

Reacties: steinz@nrc.nl

Tessa de Loo: `De tweeling' (uitg. De Arbeiderspers).

Volgende week in `Lees mee met NRC': moeders.

Besproken boek: `The Awakening' van Kate Chopin.