De dandy en zijn zoetste zusje

Is liefde te filmen? Luchino Visconti waagde het erop en komt met L'Innocente heel dicht in de buurt. Jaloezie, onderdrukte razernij, blozende verwarring: de camera kruipt in de personages. Deel 8 in de serie Italiaanse klassieken.

Liefde laat zich goed vertellen, in woorden en ook in beelden. Hoe liefde voelt is iets anders - dat is onzichtbaar en onzegbaar. Een volmaakt beschreven huilbui is niet het liefdesverdriet zelf. Evenmin staat het beeld van een onwillekeurige glimlach gelijk aan de sensatie van prille verliefdheid. Lach en tranen zijn een effect. Ze duiden iets aan, ze geven iets weer, lang niet alles, maar in een boek en een film doen we het ermee. Het gevoel vullen we zelf in volgens hoogstpersoonlijke patronen. Meer kan de kunstenaar niet bereiken.

Of toch?

Luchino Visconti, hartstochteling en bang voor niets, waagde het erop. In L'innocente (De onschuldige, 1976) deed hij een gooi naar het verfilmen van de liefde zelf. Niet de geslaagde, lieve liefde, maar de liefde met vergaande consequenties, in verwarrende schakeringen.

Lukte het hem? Bijna. Visconti komt dicht in de buurt. Hij zet naakt neer wat eenieder liever voor zichzelf houdt, raakt aan sensaties die privé zijn. Kortom, hij maakte met L'innocente een elegante, angstaanjagende film.

Hoofdpersoon is een eind negentiende-eeuwse adellijke vrijdenker die erotische vrijheid beschouwt als zijn goed recht. Zijn leven meent hij te kunnen inrichten volgens de gestileerde wetten van zijn favoriete sport, het duel op de floret: echte wapens, echte agressie, echte finesse, geen slachtoffers.

Hij vergist zich deerlijk. Reden en gevoel verhouden zich zo onmogelijk tot elkaar, dat hij zich uiteindelijk bij zijn minnares gedraagt als een nukkige echtgenoot en wordt verteerd door versmachting naar zijn eigen vrouw.

Basis van de film is Gabriele d'Annunzio's roman L'innocente (1892). Hoewel hij de titel van d'Annunzio's roman overnam en zijn film opent met geblader in een verweerde uitgave ervan, legde Visconti zulke eigen accenten dat dit nauwelijks een verfilming meer is. Veeleer onderscheidt de kenner elementen uit zijn eerdere wanhoopsliefde-films, uit Ossessione, uit Senso. Het zal die kenner echter niet helpen een uitweg te vinden uit het vagevuur waarin deze film hem loslaat.

Maar nu.

Laten we het hebben over de acteur Giancarlo Giannini. Hij speelt in L'innocente een man van aanzien, spitsvondig causeur, geziene gast in Romes Salons in het fin de siècle. Een vrijdenker is hij, intelligent en rijk. En echtgenoot, dat ook. Giancarlo Giannini is Visconti's troef, ik ken geen acteur die voor hem of na hem moreel verval zo wellustig heeft veruiterlijkt als hij. Ongegeneerd dampt hij zijn egomanie over ons uit. De regisseur verovert hem middels extreme close-ups van zijn vossenkop, de groene ogen glimmend, transparant en vol hooibroei. God wat is die man, nee niet mooi, hij is onweerstaanbaar. Gaandeweg verfilmt Visconti die kop als een ruïne in wording. Telkens liggen de ogen dieper, ineens zwelt er een dikke ader om een kas. De mond trekt smal, zweet verkleurt het voorhoofd, een traan trekt een spoor en laat een vouw achter. Aan het slot van de film ligt alles weer glad. Opnieuw is hij de dandy, verstoken van moraal, alleen intenties tellen, zo denkt hij erover. Het monster is compleet en hij weet het.

Wreed spel

Tullio, zo heet dit personage, is getrouwd met Giuliana. Jij bent mijn zoetste zusje, kweelt hij tegen haar, losjes redenerend over zijn voorgenomen overspel. Hij eist van zijn vrouw het uiterste: zij moet hem in staat stellen te gaan waar zijn lusten hem leiden, als echtvriendin is ze dat aan hem verplicht.

Heel rationeel. Heel wreed ook, maar dat mag niet gezegd worden. Giuliana gehoorzaamt. Ze verdraagt, gaat bijna ten onder. En draait de rollen radicaal om, per ongeluk, niet omdat ze wraak wil nemen.

Als onderstroom voor L'innocente voorziet Visconti in de mythe van Orpheus en Eurydice, het liefdesdrama par excellence.

Giuliana bezoekt een huisconcert, alleen, zich net zo bewust van het geroddel achter haar rug als wij, die dat buiten haar om zien gebeuren. Een alt zingt Che farò senza Euridice, 'Wat moet ik zonder Eurydice', uit de Orpheus-opera van Gluck. Loom sliert de camera langs achterhoofden met hoog opgestoken kapsels, draperieën, boeketten, laag uitgesneden japonnen, juwelen. Veel ruggen, weinig te zien. Wat een vreemd loos shot, niks voor Visconti.

Ineens zitten we in het hoofd en hart van Giuliana. Hoewel het óns point of view aanhoudt, staat dit shot voor háár dwalende blik, en doordat er extra licht valt op een gesteven frontje van een jacquet blijft die blik nu kleven aan een man. Is hij mooi? Voor haar wel, dus voor ons ook. Hij is, tussen al die mensen, nu de enige naar wie we kijken. Hij zuigt onze blik naar zich toe, een minieme groet rimpelt zijn voorhoofd. We kijken gauw voor ons, Giuliana en wij. Op haar beeldige apesnoetje zien we verwarring, we voelen die mee. Het bloed stijgt naar onze wangen, hoog in onze longen stokt onze adem. We zijn verliefd, zij dankzij een uitwisseling van blikken, wij dankzij een camerabeweging, een enscenering en gedetailleerde acteursregie.

Weerspannige minnares

Meermalen doet L'innocente ons dit aan, dit voelen van liefde. We krijgen een shock van jaloezie met Tullio, als hij onverwachts zijn weerspannige minnares tegen het lijf loopt. Samen met hem vervallen we tot onderdrukte razernij, terwijl we ons in de doucheruimte van de schermschool verlustigen aan het naakte, met heetwatervlekken ontsierde lijf van de man in wie we de aanbidder van Giuliana vermoeden. We storten ons met Tullio op haar voluptueuze lichaam, zijn zweet in onze oksels, wanhopig omdat ze niet meegeeft maar ook geen tegenspel biedt. En ten slotte haten we Tullio die het ondenkbare deed, we haten mee met Giuliana, haar stem grauwend in onze keel.

Geen gezicht

Maar we waren bij het huisconcert, bij 'Wat moet ik zonder Eurydice'? Orpheus, die zijn geliefde terug ging halen uit de dood, heeft geen vertrouwen: onzeker of zijn beminde achter hem loopt, kijkt hij om en is haar kwijt. Giuliana voelt een hand op haar schouder. Blij verrast kijkt ze om. Ze verschiet - Tullio is terug. Aan haar verwarring ziet hij voorbij, hij praat over zichzelf. Hij klaagt over zijn minnares, eist Giuliana's hulp. Troostend legt ze haar zwartgehandschoende hand over zijn vingers. Visconti wijdt er een apart beeld aan - hier wordt Tullio de dood aangezegd.

Ook al keek niet Tullio om, maar Giuliana, zijn Eurydice staat niet langer achter hem. Hij is haar kwijt. Zij vertrekt naar een onderwereld waar voor hem geen plaats is.

Voor ons ook niet. Visconti toont haar niet samen met haar minnaar. Anders dan Tullio zien we haar wel thuiskomen. Ze licht haar voile op en kijkt in de spiegel, ze raakt haar lippen aan, strijkt over haar wangen. Ze meent dat iedereen kan zien wat ze gedaan heeft, maar overspel heeft geen gezicht.

Desondanks herkent Tullio de tekenen. Ontrouw is een liefdeselixer: hij volgt zijn onrust en als een snuffelende hond belandt hij aan de voeten van zijn vrouw. Zij is van hem en hij wil haar. Hij raakt haar aan, snuift aan haar krullen. Hij scheurt haar kleren los, hij neemt haar, hij jankt, zijn passie voor haar doet de bedscènes met zijn minnares verbleken. Ze buigt braaf mee, maar ze blijft een schim. Onbereikbaar, want gewonnen voor de liefde van een ander.

Wie is de Onschuldige waar de titel L'innocente naar verwijst? Dat spreekt vanzelf, zou je denken: niemand is onschuldiger dan het buitenechtelijk verwekte kind uit Giuliana's schoot, de zuigeling wie Tullio het licht in zijn oogjes niet gunt.

Maar nee, volg strak de lijnen van dit verhaal en je komt uit bij Giuliana. Niet voor niets ontdekte ze na haar overspel in de spiegel geen tekenen van slechtheid. Tullio's filosofie leidt hem tot perversie. Zijn wetten volgend, komt zij uit bij moederliefde. Haar zuivere bedoelingen garanderen volmaakte onschuld.

Volgende maand: Ieri, oggi, domani van Vittorio de Sica

Abonnees kunnen tegen extra korting ook de volledige reeks bestellen.

U betaalt dan per film slechts € 16,75.

Zie Abonnee Extra aanbieding op pagina 115 en www.nrc.nl/dvd.