Slowaak-zijn betekent: halusky

De Europese Unie wordt vannacht uitgebreid tot 25 landen. Aflevering 7 van een serie familieportretten uit de nieuwe en oude landen van de EU. De familie Naˇno uit Slowakije. `Slowaken hebben gebrek aan zelfvertrouwen, omdat ze altijd zijn onderdrukt.'

Het noodlot heeft van Peter Naˇno een destilleerder gemaakt. De machinefabriek waar hij ruim twintig jaar had gewerkt sloot begin jaren negentig de deuren. Ongeveer tegelijkertijd kreeg Naˇno (50) terug wat vijftig jaar eerder zijn familie door de communisten was afgenomen: een honderd jaar oude stokerij, in het West-Slowaakse dorp Radošina. En zo trad hij alsnog in de voetsporen van zijn voorvaderen.

De koperen ketels in de stokerij glimmen prachtig. De hele installatie wordt nog aangedreven met waterkracht: in het beekje buiten draait een rad, binnen dansen de riemen en tandwielen. In een groot houten vat liggen de pruimen te gisten die de basis vormen voor slivovica, pruimenbrandewijn, Slowakijes nationale drank, met een alcoholpercentage van 52,5 procent. De lucht in de stokerij is bezwangerd met de geur van alcohol. Er wordt geklonken, maar niet op de Europese Unie. Want wat Peter Naˇno als vrij man terugkreeg, neemt Brussel nu weer van hem af.

Door Slowakijes toetreding tot de EU, op 1 mei, is de belasting op sterke drank flink gestegen, wat stoken op kleine schaal onrendabel maakt. Voor de kleine producenten als Peter Naˇno, die alleen voor de lokale markt produceren en in zekere zin een echte Slowaakse traditie levend houden, heeft Slowakije bij Brussel een transitieperiode bedongen. Maar ook daar komt over een aantal jaren een eind aan. Stiekem hoopt Peter Naˇno dat één van zijn vier kinderen in zíjn voetsporen zal treden. ,,Maar ik ben bang dat Brussel het gaat verzieken.''

Marta, Peters vrouw, is er niet zo rouwig om, vertelt ze op weg naar het nieuw gebouwde woonhuis naast de destilleerderij. ,,Van destilleren kun je niet leven. Eén slechte pruimenoogst en je jaar is naar de knoppen.'' Marta verdient een belangrijke portie van het familie-inkomen met een baan als boekhoudster, in een lokaal kindertehuis. Haar blik glijdt langs Jakub (19), Adam (18), Andrej (15) en ˇZofia (13). Marta heeft andere plannen met de kinderen. ,,Ze moeten goede banen krijgen.'' Jakub studeert geografie in Bratislava, de Slowaakse hoofdstad, ongeveer een uur rijden hiervandaan. ,,Wat komt dat komt'', zegt hij stoer. Maar zijn moeder denkt daar heel anders over.

Marta Naˇno is erop gebrand dat haar kinderen naar het buitenland gaan, om talen te leren. Andrej, de verlegen jongste zoon, is met een katholieke jeugdorganisatie al vijf keer in Wallonië geweest. Z'n Frans is zozo, maar hij laat trots zijn T-shirt zien, van Guus Flater, met een Franse tekst. Jakub, de oudste, overweegt in de loop van z'n studie zijn talenkennis op te vijzelen in Groot-Brittannië.

Het gaat moeder Marta niet alleen om het vergroten van de talenkennis van haar kinderen, maar ook om het kweken van zelfvertrouwen. ,,Slowaken hebben gebrek aan zelfvertrouwen, omdat ze altijd zijn onderdrukt'', zegt ze. ,,Dat wordt langzamerhand beter, doordat veel jongelui naar het buitenland gaan.''

Het Slowaakse volk is over het algemeen niet erg zelfbewust. En dat is ook niet zo raar: als land bestaat Slowakije welgeteld elf jaar. Daarvoor werd het overheerst door eerst de Hongaren en later de Tsjechen. Slechts één keer eerder was het onafhankelijk, tijdens de Tweede Wereldoorlog, maar het was toen niet meer dan een marionettenstaat van de nazi's, een episode waaraan de Slowaken (behalve de ultranationalistische) niet graag worden herinnerd. Het land heeft weinig eigen geschiedenis en bijbehorende helden waar het écht trots op kan zijn, zoals Polen dat wel heeft.

Okee, Andy Warhol dan. Zijn ouders waren inderdaad Slowaakse migranten. Maar hij was niet geworteld in een Slowaakse kunsttraditie. Integendeel. Zelfs slivovica, de nationale drank, is niet echt Slowaaks, maar van oorsprong Servisch. Maar wat betekent het dan om Slowaak te zijn? Het is een vraag die de familie Naˇno bijna in de war lijkt te brengen.

,,Laten we eerst de tongen wat losser maken'', zegt Marta en ze schenkt in. Op tafel staat rode en witte wijn, honingdrank en slivovica. Allemaal eigen stook. Daarnaast, in bulkhoeveelheden: reuzelbroodjes en Moravisch gebak (met kwark en jam).

Slowaak-zijn betekent Tsjechië verslaan, tijdens ijshockeywedstrijden, zegt stoere Jakub, die naast zijn studie fanatiek sport (,,volleybal, voetbal, hockey, tennis en meisjes''). IJshockey is wat Tsjechen en Slowaken misschien wel het meeste bond – en sinds de opsplitsing van Tsjechoslowakije in 1993 misschien wel het meeste verdeelt.

Slowaak-zijn betekent Polen verslaan, bij het binnenhalen van buitenlandse investeerders, zegt moeder Marta. Onlangs werd bekend dat de Zuid-Koreaanse autoproducent Hyundai, na een maandenlange en zenuwslopende race, een locatie in Slowakije (en niet in Polen) heeft gekozen voor een nieuwe, reusachtige autofabriek. De Koreaanse keuze vervult alle Slowaken, en ook de Naˇno's, met trots.

Slowaak-zijn betekent volgens Marta ook dat je aan de buitenwereld laat zien dat hier niet alleen maar Roma (zigeuners) wonen. Eerder dit jaar braken in Oost-Slowakije rellen uit onder de Roma, toen de regering in Bratislava besloot de uitkeringen in één klap fors te verlagen. Heel de wereldpers was erbij en Marta schaamt zich rot. ,,Ik zou zo graag de gewone Slowaak willen laten zien'', zegt ze. In het tweeduizend zielen tellende Radošina wonen ook Roma. ,,Maar die zijn tot op zekere hoogte gecultiveerd'', legt Marta uit. ,,Dat is een proces van jaren geweest.''

Het betekent dus een heleboel níet, Slowaak-zijn (we zijn geen Tsjechen, Polen of Roma). Maar wat dan wel?

,,Halusky'', zegt oudste zoon Jakub nu. Halusky zijn aardappelmeelballetjes, een populair bijgerecht.

,,Slowaken zijn gastvrij en vriendelijk'', probeert Marta. ,,Slowaken zijn meer Slavisch, Tsjechen meer Germaans.''

Adam, de middelste zoon: ,,Het betekent familietraditie, saamhorigheid, iedere zondag met elkaar doorbrengen.''

Jakub: ,,Ja, druivenplukken met de neven en nichten.''

Grootmoeder Naˇno – 80, donkere bril, wandelstok – mengt zich in het gesprek. ,,Het betekent vrij zijn'', zegt ze. Oma moet nog steeds wennen aan die vrijheid. Ze bekijkt het buitenlandse bezoek lang met argusogen. ,,Vroeger zei je één woord tegen een vreemde en iedereen wist het meteen'', legt ze uit. ,,Ik ben eigenlijk nog steeds bang. De tijden kunnen zó weer omslaan.''

De Naˇno's waren vóór de oorlog grootgrondbezitters. ,,Na de oorlog werden we geknecht tot werknemers'', zegt oma bitter. ,,Dat werd door de communisten dan een compromisvoorstel genoemd.'' Opa zat zelfs een tijdje in de cel. ,,Alleen omdat hij iets bezat'', zegt oma, die vertelt hoe haar twee jaar geleden overleden man met wit haar uit de gevangenis terugkeerde.

Verderop, in de oude destilleerderij, staat Peter Naˇno nog steeds te zwoegen in de hitte van stokoude machines, dezelfde machines die zijn vader in het gevang brachten. Dorpsbewoners lopen af en aan met de vrucht van hun fruitbomen. Over een tijdje kunnen ze een voorraadje flessen slivovica, hruškovica (perenbrandewijn), jablkovica (appels) of cerešˇnovica (kersen) komen ophalen, afhankelijk van hun bijdrage aan de totale productie. Het is een traditie die alle overheersers heeft overleefd.

,,Brussel is niet bekend met dit fenomeen'', zegt Peter Naˇno. ,,In Slowakije heeft elke tweede dorp een destilleerderij. Als de belastingen op alcohol te ver omhoog gaan, zullen mensen gewoon wegblijven van de destilleerderijen. Als het moet zullen ze illegaal thuis, in de badkuip, gaan stoken.''

Zevende aflevering uit de reeks portretten van families uit alle 25 lidstaten van de EU zoals die er na 1 mei uitziet. Eerdere delen zijn terug te lezen op www.nrc.nl