Ik ben een grotestadsmeisje

Jolie Holland heeft ouderwets esprit en een verbijsterend onthechte stem. Ze is, kortom, een nieuwe ontdekking. En Tom Waits vindt het ook.

Zangeres Jolie Holland klinkt alsof ze het allemaal zelf heeft meegemaakt: de Drooglegging, overstromingen die de katoenoogst verwoestten, de burgerrechtenbeweging. Zo klassiek-Amerikaans is haar muziek. Maar Holland (28) is zelfs te jong voor de eerste maanlanding.

Vorige week verscheen haar tweede cd, Escondida. De liedjes hebben simpele, semi-akoestische instrumentaties waar Hollands zang als een geest doorheen dwaalt. Haar stem is verbijsterend onthecht voor een achtentwintigjarige: met de nonchalante valsheid van een verslaafde Billie Holiday en de berusting van een verweerde indiaan. Soms schemert er een sprankje lichtzinnigheid doorheen. Maar ook die is eerder beschouwelijk dan gretig.

Want Jolie Holland is een verantwoordelijke zangeres. Ook in het dagelijks leven. Als ze een liedje zingt over morfine, schrijft ze in haar cd-boekje zelfs een waarschuwing: `I'm certainly not encouraging anyone to fuck up their life'.

Mensen zoeken meteen te veel achter zo'n liedje, zegt ze. ,,Ik heb dat nummer bedacht toen ik, als serveerster, tafels stond te poetsen. Het schoot in mijn hoofd en ik vond het gewoon grappig om te zingen. Om mezelf op te vrolijken.'' Hoe onschuldig kun je zijn?

Jolie Holland nam dezelfde route als, ooit, Janis Joplin. Geboren en getogen in Texas, muzikaal ingewijd in Austin, vertrokken naar New Orleans, vond ze uiteindelijk haar draai in San Francisco. Al is Holland van na de hippies, uiterlijk past ze er nog bij: lang rood haar in landelijke vlechten, een oude bontjas en ongeschoren oksels. Ze praat lijzig, met veel `you know' en `really'.

Maar haar muziek stamt van eerder: uit de tijd van de grote immigrantenstromen die hun eigen muziekstijlen meenamen naar het beloofde land. Die Duitse, Spaanse, Ierse en Poolse wortels zijn nog altijd terug te vinden in de muziek die we tegenwoordig, ironisch genoeg, `typisch Amerikaans' noemen. Net als de muzikanten Will Oldham, Nicolai Dunger of Sixteen Horsepower gebruikt Holland elementen uit cajun, polka en norte (een combinatie van Duitse en Spaanse muziek). Ze doet het semi-akoestisch en verstild, alsof ze al die dode voorouders niet wil opschrikken met hedendaags lawaai.

Het resultaat is traditioneel en eigentijds tegelijk. Jolie Holland speelt tijdloze muziek die hoogstens door het gebruik van een woord als `motherfucker' aan het heden te koppelen is. Ze heeft de authenticiteit van Gillian Welsh en de esprit van Emmylou Harris. Haar geluid is betoverend. Ze is, kortom, een nieuwe ontdekking.

En Tom Waits vindt het ook.

Want hij was het die Holland de mogelijkheid gaf om een eerste studioplaat te maken. Waits hoorde de liedjes van het in de huiskamer opgenomen Catalpa en tipte Holland bij zijn eigen platenmaatschappij Epitaph. Zo kon ze met haar eigen band in een studio Esconcida opnemen.

,,Daarvoor leefde ik ook al van mijn muziek'', zegt Holland, in het kantoor van Epitaph in Amsterdam dat uitkijkt over de daken van de binnenstad. ,,Ik verkocht Catalpa via internet en trad op. Ik was ook serveerster, maar had daar op een gegeven moment geen tijd meer voor.''

Onderkoeld

Weinig muzikanten blijken zo onderkoeld over hun eigen prestaties als Jolie Holland. Nee, ze is nooit nerveus voor een concert, ja, optreden is leuk en nee, ze vindt het niet opwindend.

,,Het is werk, en mensen moeten werken'', zegt ze schouderophalend. ,,Ik zie optreden als mijn baan. Dan is het na een tijdje niet per se opwindend meer. Dat je nog verbaasd kunt zijn: `goh, sta ik hier'. Ik treed ook al op sinds ik een jaar of zes was.'' Holland heeft een weerzin tegen de persoonlijkheidscultus die de hedendaagse popster te beurt kan vallen. De keuze van de liedjes voor haar eerste cd Catalpa liet ze over aan een vriend. ,,Hij heeft de selectie en de volgorde bepaald. Daarna gaf hij me de cd. Die heb ik toen 100 keer gekopieerd om te verkopen bij concerten. Ik had er niet één keer naar geluisterd. Ik vond het raar om mezelf zo op de voorgrond te horen.''

Het rudimentair klinkende Catalpa maakte ze thuis. ,,Ik schreef een liedje en dan belde ik iemand op om te vragen of hij zin had langs te komen en wat te spelen. Er kwamen meestal wel een paar vrienden en als we tevreden waren, namen we het meteen op. De microfoons stonden midden in de kamer. Ze vingen alles op. Ook ons gekuch en het tikken van mijn voet.''

Als zesjarige begon Holland met piano, later leerde ze viool en gitaar spelen. ,,Al die vrije tijd die je hebt als kind! Die heb ik voor een groot deel besteed aan instrumenten die ik ontdekte en wilde veroveren. Allerlei instrumenten intrigeerden me, ook rare dingen als mondharp of duimpiano.'' Ze vergelijkt zich met een atleet, zo gevoelig zijn de spieren die ze voor het musiceren gebruikt. ,,Ik heb ook op straat gespeeld voor geld. Dan stond ik wel eens uren in de kou op mijn viool te spelen. Daar heb ik nog jaren last van gehad.''

Als tiener speelde Holland esoterische liefdesliedjes op familiebijeenkomsten. Het was dankzij een oom dat ze Hank Williams en nog vroegere Amerikaanse stijlen ontdekte. ,,Hij zei een keer tegen me: `Waarom speel je niet eens muziek die je oma ook mooi vindt?' Dat bracht me op een idee.''

Holland richtte een folkband op, het nog altijd populaire The Be Good Tanya's. ,,Maar ik ben er vrij snel weer uitgestapt. Daar waren te veel creatieve aspiraties bij elkaar. Al geeft het spelen van je eigen liedjes weer een ander probleem. Want hoe moet je een band onderhouden? In het begin heb je geen cent. En goede muzikanten hebben recht op een fatsoenlijk inkomen. Wij hebben nu een bijzondere vorm gevonden. We spelen in verschillende opstellingen.''

Iedere muzikant van Hollands band heeft ook een eigen band, waar Jolie en haar muzikanten in spelen: ,,We zijn om de beurt de baas.''

Bepaalt haar voorkeur voor traditionele muziek ook de thema's van de teksten? Holland schudt heftig het hoofd: ,,Ik vind de onderwerpen van Escondida heel modern'', zegt ze. ,,Ik ben een grotestadsmeisje. Daar ben ik opgegroeid en gevormd. Ik denk niet in archaïsch landelijke beelden.

,,Maar ik voel me wel verantwoordelijk om te reageren op de traditie. Muziek wijst altijd vooruit. Denk maar aan iemand als Thelonious Monk. Hij speelde piano in een typische stedelijke traditie, typerend voor New Orleans. Maar hij voegde er een onmiskenbare Monk-kwaliteit aan toe. Dat maakt hem uniek.''

Spookachtig

,,Ik heb vroeger ook beeldende kunst gemaakt. Daarin zie je hetzelfde: kunstenaars bestuderen de traditie om zich erin te wortelen. Tegelijk willen ze er iets nieuws in leggen. Zo probeer ik me te verbinden met de verschillende soorten muziek die we kennen in Amerika. Met name de immigrantenmuziek als cajun, en norte. Een liedje als 'Goodbye California' is helemaal beïnvloed door norte – al zal een norte-muzikant het waarschijnlijk niet eens herkennen.''

Holland verbaast zich over de reacties op haar muziek. ,,Ze noemen mijn muziek `spookachtig' of `mysterieus'. Zelf vind ik het eerder dromerig. Een liedje als `Black Stars' is op het slaperige af. En een woord als `mysterieus', dat zegt ook niks. Want of iets een mysterie is, hangt maar net af van waar je zelf staat. Binnen of buiten. Als je `binnen' staat is er niets mysterieus aan, toch?''

Voorlopig heeft Holland drie tournees door Europa en drie in Amerika te gaan. Dat verschillende mensen hun persoonlijke voorliefde in Hollands muziek ontdekken blijkt uit het feit dat ze zowel op rockfestivals staat als op het aanstaande North Sea Jazz-festival. Holland laat het allemaal gelaten over zich heen komen. Ze maakt zich geen zorgen om genres, eerder over verkeersopstoppingen waardoor ze te laat in de zaal aankomt om nog fatsoenlijk stemoefeningen te kunnen doen. Ze is `wel benieuwd', zegt ze, naar de lange tournees. ,,Ik ben natuurlijk wel wat gewend. Het verschil is alleen dat we nu niet op de grond in de huizen van vrienden slapen, maar in een hotel.''

'Escondida' is uitgebracht door Anti/Epitaph (6692). Jolie Holland en band treden zondag op in Paradiso, om 16u in de bovenzaal. Holland is ook te zien op North Sea Jazz.