Dit moet het Spaarne zijn

Het Spaarne was eeuwenlang de levensader van Haarlem, zowel economisch als cultureel. Vervolgens werd de rivier bemind, vergeten en herontdekt. Inpolderingen beroofden het Spaarne van kop en staart, maar niet van zijn hart. Dichters en schrijvers uit verschillende eeuwen gingen ernaar op zoek, zo blijkt uit het zojuist verschenen boek Het Spaarne Stroomt Helemaal Niet, een project van de Haarlemse dichter George Moormann. Het is een mooie illustratie van de tendens dat steden langzaamaan de waarde van hun rivieren herontdekken en weer investeren in de aanblik van kaden en bedrijfsgebouwen.

Moormann richtte vijftien jaar geleden samen met Mark Fekkes De Zingende Zaag op, een uitbundig en eigenzinnig vormgegeven tijdschrift voor poëzie en beeldende kunst. Hij is een man van ideeën en projecten. Iemand ook die weet te inspireren op grond van een thema. Dat bleek ook al uit Een Keizer op Kamers, een pelgrimage van Louis Ferron langs alle elf Haarlemse woonadressen van Lodewijk van Deyssel; een fijnzinnig samenspel tussen woord en beeld. Voor Moormanns laatste project maakte hij een keuze uit oude Spaarneteksten, maar liet hij ook nieuw materiaal maken. Een aantal dichters nodigde hij uit voor een boottocht over het Spaarne.

Anderen verkenden de rivier op eigen gelegenheid, of helemaal niet. Of ze bezongen een heel andere rivier. Zoals de in Texas wonende Leo Vroman, die de Trinity River beschreef. De macht van de verbeelding, volgens een zin van Maria Barnas: `Ik beslis: dit is het Spaarne'. Of, volgens het credo van Remco Campert dat aan dit boek werd meegegeven, en waarvan de laatste zin ook het leeslint siert: `Ik geloof in een rivier/ die stroomt van zee naar de bergen/ ik vraag van poëzie niet meer/ dan die rivier in kaart te brengen'.

Campert vraagt van poëzie te zoeken naar een andere werkelijkheid, letterlijk tegendraads te zijn. Hans Keller kent de rivier die Campert zoekt: het Spaarne. `Het Spaarne kon alles, het was de eerste rivier in mijn leven.'

Op papier verloopt de tocht over het Spaarne in ieder geval tegen de vroegere stroomloop in: van Spaarndam naar het voormalige Haarlemmermeer. De lezer vindt gedichten die zo veel mogelijk op hun plek aan de rivier zijn ingevoegd. Hij ziet schitterende oude foto's, schilderijen, plattegronden, en het lichtblauwe water van een rivier die over de pagina's meeloopt. Pictogrammen ordenen de overvloedige en verrassende informatie bij tekst en beeld.

George Moormann (red.): Het Spaarne Stroomt Helemaal Niet. Een 4000 jaar oude rivier in 400 jaar poëzie en proza. De Zingende Zaag, 258 blz. €29,50