Chaos hier en chaos daar

In februari speelde er een literair schandaaltje op internet: sommige schrijvers hadden op de site van online-boekhandel Amazon hun eigen boeken of die van bevriende collega's anoniem de hemel in geprezen. Zo gaf Dave Eggers, auteur van het bestsellende A Heartbreaking Work of Staggering Genius, toe dat hij de `lezer uit St. Louis' was die Heidi Julavits' tweede roman The Effect of Living Backwards `een van de beste boeken van het jaar' had genoemd. Julavits is een vriendin van Eggers. Toen zijn identiteit eenmaal bekend was, plaatste Eggers de mini-recensie onder zijn eigen naam op de Amazon-site. Er staat nu alleen nog een lovende uitspraak van Eggers op de omslag.

Julavits zal gemengde gevoelens hebben gehad bij al die commotie, want ze is een serieuze, gewetensvolle dame. In het Amerikaanse literaire tijdschrift Believer, maart vorig jaar, hield ze een hartgrondig pleidooi voor het geloof in literatuur. En voor ambitieus schrijven. En voor respectvolle benadering – door recensenten – van iedere poging tot ambitieus schrijven, ook van de minder geslaagde resultaten. De recensent die zo'n poging op een simpele, grappige manier belachelijk maakt, doet volgens Julavits aan snarking – een door haar bedacht woord – en dat ontmoedigt jong talent.

Wie The Effect of Living Backwards leest, begrijpt meteen waarom Julavits bang moet zijn voor snarkers, want het is een ambitieuze, enigszins experimentele roman. De titel is een citaat uit Lewis Carrols Through the Looking Glass en de hoofdpersoon is een Alice die in een soort omgekeerde wereld leeft, na bepaalde 11-septemberachtige gebeurtenissen. In die nabij-toekomstige wereld is terrorisme zo gewoon geworden dat iedereen er verstand van lijkt te hebben. Als het vliegtuig waarmee de brave Alice en haar mannenverslindende zus Edith reizen, wordt gekaapt, vragen ze zich steeds af óf het wel een gijzeling is of één groot rollenspel. Dat blijft duister.

Er wordt sowieso weinig duidelijk, want de gebeurtenissen ontrollen zich, net als Julavits' zinnen, op een wild associatieve manier. Een van de weinige zekerheden is dat Alice zo verliefd wordt op de onderhandelaar met wie ze moet praten (haar rivaliserende zus ligt met de kaper in bed), dat ze zich na de gijzeling aanmeldt bij het International Institute for Terrorist Studies om hem te zoeken – een instituut waar de leerlingen rollenspelen moeten leren.

Deze roman is een mooie metafoor voor het leren leven in een totaal chaotische wereld, waarin je van niemand zeker kunt zijn omdat iedereen zijn ware aard verbergt. Julavits schrijft bijpassend wild en vol taalplezier. Maar het lijkt of ze, even braaf als haar hoofdpersoon, te veel haar best heeft gedaan om een perfect chaotische wereld te creëren. Zo wordt de totale verwarring de enige emotie die echt overkomt – en niet Alice's verliefdheid, angst of verdriet. Dat maakt The Effect of Living Backwards te veel tot een schoolschrift vol mooi geschreven stijloefeningen. En minder `plain hard to put down' dan Eggers beweert.

Heidi Julavits: The Effect of Living Backwards. Virago Press, 325 blz. €23,60

Leven in omgekeerde richting. Vertaald door Jeannet Dekker. Arena, 352 blz. €20,50