`Mijn generatie was kwaad en hongerig'

Oud-basketballer Marciulionis heeft in de VS het harde kapitalisme geleerd dat hij nu in Litouwen in praktijk brengt. ,,Litouwers werken goed, maar je moet ze wel op de huid zitten.''

Marciulionis kan het niet laten. Als hij op de deur van zijn zwembad een vlekje ontwaart, probeert hij dat geïrritteerd met zijn mouw weg te vegen. In een VIP-sauna - bubbelbad, Egyptische motieven, hemelbed - ziet hij aanslag op een tafelblad en zet zijn personeel meteen aan het poetsen. ,,Wat is het toch met dit materiaal? Je blijft polijsten.''

Basketbalheld in ruste Sarunas Marciulionis is een perfectionist. Onlangs vierde hij de eerste verjaardag van zijn Forum Palace, een zilveren monster dat over de oude stad van Vilnius uitkijkt. ,,De bouw was heel hard werken'', zucht hij. ,,Wacht maar tot je open gaat'', zei mijn consultant. We zitten nu op ons break-even point, maar nog steeds 30 procent onder ons potentieel.''

Voor Sarunas Marciulionis is Forum Palace een uitdaging van een heel andere orde dan zijn eerdere horecaprojecten in Vilnius: hotel Sarunas, sportbar Rooney's. Die openden in 1992, Litouwen had zich net uit de Sovjet-Unie losgemaakt. ,,Ik moest letterlijk alles zelf bestellen en importeren: kozijnen, kussens, spijkers.'' Die eerste avonturen in de Litouwse horeca zag hij nog als dienst aan zijn jonge vaderland: hij wilde de westerse standaard introduceren. ,,Die hebben we nu wel bereikt. Wij kunnen alles zelf bouwen, kijken niet meer zo op tegen Zweden, Duitsers en Fransen. Wat dat betreft maak ik me geen zorgen over onze toetreding tot de EU. De concurrentie in de horeca is nu al heel scherp. De meeste grote hotelketens zijn nu in Vilnius, ik moet zeer alert blijven.''

Litouwers zijn geboren sceptici, denkt Marciulionis. De gewezen NBA-speler hielp de Sovjet-Unie eenmaal aan Olympisch goud en Litouwen tweemaal aan Olympisch brons. Hij mag dan god zijn in dit basketbalgekke land, zijn landgenoten zien goden graag vallen. Zwembad, fitnessclub, sauna, twee restaurants, business centre, Amerikaanse sportbar, discotheek annex festivalruimte, dit alles onder één dak: was Forum Palace niet wat megalomaan? Een witte olifant? Marciulionis: ,,Ik vind: dit complex is uniek in Europa, laat Vilnius er trots op zijn. Maar nee hoor. De koffie is te lauw en er zit een vlekje op het bestek. Komt zo'n journaliste langs die weet dat Forum Palace mij 3.000 euro per m² kostte, pure verspilling dus. Ik reken voor: 18.000 m² voor 20 miljoen euro, hoeveel is dat? `Nu je het zegt', is het dan. Maar dan staat het al in de krant.''

Maar toegegeven: de omvang van Forum Palace intimideerde de Litouwers. Marciulionis: ,,Wij hokken liefst gezellig samen in kelders. Kaarslicht, lage plafonds, wankele trappetjes. En dan dit: hightech, goed verlicht, hoge ruimtes, enorme ramen. Daar stond mijn paleis de eerste maanden te stralen in de nacht. Prachtig, maar zonder mensen.'' Potentiële klanten reden het parkeerterrein op, probeerden door het spiegelglas te turen, reden door. Hoe moesten zij zich in zoiets gedragen? Waren ze er wel op gekleed? De tarieven van de fitness-club, zo'n honderd euro per maand, waren aan de hoge kant. ,,Dan kijkt de Litouwer dus de kat uit de boom: even wachten tot hij de prijzen laat dalen. Nee dus. Ik lever unieke kwaliteit.'' Op duistere momenten hield Marciulionis zichzelf voor dat hij altijd de eerste was geweest. Dat visie, durf en ijver alles overwinnen. ,,Wie geloofde in die gek die Las Vegas bouwde midden in de woestijn? Of die idioot die besloot van Parijs naar Dakar te racen?''

Een typerend citaat: Marciulionis is na acht seizoenen NBA veramerikaniseerd. Met zijn 1 meter 96 een basketbaldwerg, moest hij altijd knokken in de slagschaduw van de goedmoedige gigant van het Litouwse basketbal: de 2.21 metende Arvydas Sabonis. Marciulionis was snel, dodelijk accuraat, maar vooral één brok inzet en energie. In 1987 schitterde hij voor de Sovjet-Unie bij het Europees kampioenschap, een jaar later eiste hij een hoofdrol op bij de Olympische Spelen van Seoul, met een zege op de VS in de finale. De scouts van de NBA stroomde toe, Marciulionis vertrok als eerste sovjetspeler naar Amerika. Met grote moeite: de sportbond eiste een deel van zijn Amerikaanse salaris. ,,Maar ze kregen geen kopeke van mij. Niets.'' Bij de Spelen van 1992 in Barcelona belde en faxte Marciulionis het Litouwse team bij elkaar. Hij vond originele sponsors, zoals de rockgroep Grateful Dead, fans van zijn NBA-club Golden State Warriors. Litouwen vierde de zege op Rusland in de strijd om de derde en vierde plaats uitbundig, de `Deadhead' T-shirts van het Litouwse team (motto: `Better Dead than Red') werden een kassucces.

Vijftien jaar geleden, bij zijn debuut in de NBA, klonk Marciulionis nog idealistisch. Hij zag zichzelf als het jongetje dat de draak had geveld (de VS, op de Olympische Spelen). ,,Daarna ging hij de grot van de draak binnen en vond daar enorme rijkdom. Tot hij op een dag in een gouden spiegel keek en zag dat zijn gezicht gruwelijk was veranderd. Hij was zelf de draak geworden.'' Anno 2004 is de metamorfose compleet: Marciulionis is een harde kapitalist, die vindt dat Litouwen op economisch gebied beter naar de VS dan naar Europa kan kijken. ,,De EU is bureaucratisch, dat is niet wat Litouwen na een halve eeuw sovjetoverheersing nodig heeft.''

Topbasketbal in de Sovjet-Unie was zijn eerste zakenschool. Een atleet werd geacht wodka, kaviaar en goud naar het Westen mee te nemen en met jeans, videorecorders en computers terug te keren. Marciulionis: ,,Noodzakelijk, maar vernederend. Dan rende je langs etalages rond je hotel in Barcelona op de avond voor de wedstrijd: kopen, verkopen, sjacheren. De sportbonzen eisten hun deel terwijl ze jou paspoort in hun zak hielden. De douane eistedollars .''

In de pioniersjaren na de onafhankelijkheid leerde hij zichzelf de rest: financiering, constructie, boekhouding, marketing. ,,Dat moest wel, hier was niks.'' Marciulionis bemoeit zich van nature met alles, en dat is ook noodzakelijk. ,,Litouwers werken hard en goed, maar je moet ze wel op de huid zitten. Overdreven veel zakelijk initiatief hebben wij niet.'' Artiesten en intellectuelen bij de vleet, maar waarom kan hij met 10 procent werkloosheid geen goede manager vinden in Vilnius? Helemaal gerust op de toetreding tot de EU is Marciolionis niet. Litouwen is bijvoorbeeld van oudsher agrarisch, de kaasmakers van de Sovjet-Unie. ,,Maar op het platteland is niks veranderd, de slag moet daar nog beginnen. Hoe moeten onze boeren concurreren met Nederlandse kaas? Maar misschien is dat goed, zwemmen of verdrinken.''

Hij richtte in 1992 een school op om een nieuwe generatie basketballers klaar te stomen. Met succes, want Litouwen heeft jonge spelers in de NBA en een abonnement op de bronzen plak bij de Olympische Spelen. Op zijn basketbalschool geen sociologie of politicologie Litouwse specialiteiten maar bedrijfskunde, boekhouden en informatica. ,,Ik werk veel met jongeren'', zeg Marciulionis. ,,Ze zijn open en zelfbewust, weten wat er in de wereld speelt. Mijn generatie was kwaad en hongerig. Daarom renden wij harder en sprongen wij hoger.''

Dit is het twaalfde en laatste deel van de serie `Zakendoen in het nieuwe Europa'. Eerdere afleveringen zijn na te lezen op: www.nrc.nl