Evenwichtskunst van VN en Brahimi in Irak

De machtsverhoudingen in Irak na 30 juni zijn een netelige kwestie. Zeker voor de Verenigde Naties.

Tot welke bokkensprongen de brisante machtsverhoudingen in Irak kunnen leiden, bleek de afgelopen week. Lakhdar Brahimi, de Irak-gezant van de Verenigde Naties, maakte op ongebruikelijke wijze de kachel aan met Israël en de Verenigde Staten. Hij noemde de Israëlische ,,dominantie'' jegens de Palestijnen publiekelijk ,,het grootste gif'' in de regio en hekelde de Amerikaanse steun hiervoor. Veteraandiplomaat Brahimi (70) brak ,,met opzet'' de VN-code van onpartijdigheid, zegt een adviseur van VN-chef Kofi Annan.

,,Hij deed dit om de Irakezen te laten zien dat hij geen boodschappenjongen van de Amerikanen is en om zijn geloofwaardigheid te vergroten. Irak moet begrijpen dat Brahimi geen Bremer [de Amerikaanse Irak-bestuurder] is'', zegt deze hoge VN-diplomaat. Annan nam via een woordvoerder afstand van Brahimi's woorden, maar ,,hij begrijpt de tactiek erachter'', weet Annans adviseur. Het hoort bij diplomatieke evenwichtskunst.

Brahimi's uitval onderstreept de netelige positie waarin de Verenigde Naties verkeren als adviseur van de Irakezen en de Amerikanen bij de vorming van een Iraakse interim-regering, die op 30 juni moet aantreden en beperkte soevereiniteit krijgt overgedragen van de Amerikaanse bezetter. Hoe netelig, blijkt nu Annan en president Bush de aanpak van het geweld in de Iraakse stad Falluja verschillend beoordelen.

Bush zei gisteren dat zijn militairen elke actie zullen ondernemen die nodig is om een eind te maken aan de haarden van verzet. Annan zei gisteren dat dit verzet juist groeit als de bezetters steeds meer stappen zetten die de gewone Iraakse burgers raken. ,,Gewelddadige militaire actie door een bezettende mogendheid tegen de inwoners van een bezet land maakt de dingen alleen maar erger. Het is nu definitief tijd voor degenen die terughoudendheid en dialoog verkiezen om hun stemmen te laten horen'', zei Annan.

Het delicate karakter van de verhouding zal volgens diplomaten binnenkort blijken als de onderhandelingen beginnen over een nieuwe VN-resolutie die de politieke en militaire rol van alle partijen na de machtsoverdracht vastlegt. ,,We krijgen een ingewikkelde driehoeksrelatie tussen de interim-regering, de VN en de buitenlandse troepenmacht'', zegt een assistent van Brahimi vanuit New York. [Vervolg IRAK: pagina 5]

IRAK

Deling van macht Irak niet helder

[Vervolg van pagina 1] ,,Het is noodzakelijk dat die onderlinge relatie duidelijk wordt opgehelderd in de nieuwe resolutie'', zegt de assistent van Brahimi. Zo krijgt de waarnemende regering geen zeggenschap over de door Amerika geleide buitenlandse troepenmacht van zeker 135.000 soldaten. De `ex-bezetters' blijven volgens Brahimi's plan verantwoordelijk voor de veiligheid, terwijl de beoogde, 29 leden tellende regering zich toelegt op het runnen van de ministeries en de voorbereiding van verkiezingen in januari 2005.

Dit is een scenario voor wrevel en verdeeldheid, niet alleen bij de bevolking maar ook tussen VN, regering en buitenlandse troepen, erkennen diplomaten. De wereldgemeenschap heeft slechte ervaringen met het opdelen van politieke en militaire verantwoordelijkheden in asymmetrische ad-hocconstructies in oorlogssituaties. Zoals in Bosnië waar de NAVO lang gevangen zat in een `dubbele sleutel'-situatie met de VN aan de knoppen. ,,De Iraakse interimpresident hoeft er straks niet over te denken om Amerikaans militair optreden te steunen, want dan ligt hij meteen met gestrekte oortjes langs de kant'', zegt een adviseur van `EU-buitenlandcoördinator' Solana. ,,De VS doen er verstandig aan straks behoorlijk te overleggen met de Iraakse regering en de schijn op te houden dat ze soevereiniteit overdragen.''

Omgekeerd zal de door Amerika [lees: Pentagon-haviken] geleide troepenmacht zich weinig aantrekken van wat de Irakezen vinden en het Amerikaanse veiligheidsbelang voorop stellen, zo taxeren topdiplomaten. Dat de VS en hun coalitiegenoten die soldaten daar houden, is geen internationaal twistpunt, maar met welk VN-mandaat is onduidelijk.

Hoe dit probleem moet worden opgelost, weet nog niemand. Temeer niet omdat de interimregering volgens Brahimi moet bestaan uit technocraten zondere verdere politieke ambities en dus uit onbeproefde leiders. Brahimi was eergisteren in de Veiligheidsraad betrekkelijk optimistisch dat er in mei een regering kan zijn geformeerd, die vóór 30 juni ,,kristalheldere afspraken'' met de VS moet maken over de soevereiniteit.

Maar op de vraag of een Bosnië-achtige, verdeeldheid aanwakkerende constructie kan worden vermeden, zegt de assistent van Brahimi: ,,Niemand kan voorspellen hoe groot het probleem zal worden. En wij weten de antwoorden ook niet. We zullen de situatie onderweg moeten oplossen.'' Ook Annan zei gisteren dat het ,,moeilijk zal worden'' om ,,coördinerende mechanismen'' tussen de interim-regering, VN en buitenlandse troepenmacht vast te leggen.

En dit is niet het enige probleem voor de VN en de VS, die nu sleutelen aan een ontwerpresolutie. ,,Het grootste probleem is de veiligheid, niet de vorming van de regering'', zegt Brahimi's assistent. Welke rol de VN exact vervullen, is onduidelijk. Irak zal geen VN-protectoraat worden zoals Bosnië en Kosovo. Een adviesrol zoals in Afghanistan ligt meer voor de hand. Hoe gevoelig ook de VN-rol ligt, bleek uit Brahimi's woorden in de Veiligheidsraad: de Irakezen moeten hun interimregering kiezen. Met de VN hoogstens als hulpje.