Niet iedereen blij met vonnis `Rywingate'

Maandenlang zijn de Polen in de ban geweest van de corruptiezaak-Rywin. De uitspraak – er was geen complot – is voor velen een flinke domper.

De grootste corruptieaffaire in de recente geschiedenis van Polen is deze week als een nachtkaars uitgegaan. Het duivelse complot van de Poolse regering om de kritische media de mond te snoeren bestaat niet, zo concludeerde de rechter. Het is het verzinsel van één persoon: Lew Rywin, Polens grootste filmproducent, nu ook officieel fraudeur.

Rywin kreeg een celstraf van tweeëneenhalf jaar wegens het vragen om smeergeld. Medio 2002 meldde hij zich bij de grote uitgever Agora met het verhaal dat hij de strenge mediawet kon laten aanpassen in ruil voor 17,5 miljoen dollar. Adam Michnik, hoofdredacteur van Agora-krant Gazeta Wyborcza, nam het gesprek stiekem op. In december 2002 publiceerde Gazeta delen van de opname. Rywingate was geboren.

Handelde Rywin alleen? Was hij gestuurd? Volgens peilingen gelooft tweederde van de Polen dat Rywin in opdracht van premier Leszek Miller heeft gehandeld. Op de geruchtmakende opname zegt Rywin zelf te handelen namens ,,de groep machthebbers''. Hij noemt ook ene `Leszek'. De premier zou een pact met Agora hebben willen sluiten: versoepeling van de mediawet in ruil voor geld en een betere pers. Rywin was de boodschapper.

Maar de rechter oordeelde anders: Rywin handelde moederziel alleen. Hij heeft iedereen ,,misleid'' met de claim dat hij Miller vertegenwoordigde, zei rechter Marek Celej. Rywin was uit op eigen ,,financieel gewin''. Niets meer, niets minder. Het vonnis leidt al dagen tot bittere reacties.

,,Het is niet de eerste of laatste keer dat een Poolse rechtbank een zaak niet aankan waarbij machthebbers zijn betrokken'', aldus parlementariër Zbigniew Ziobro, die meedeed aan een parlementair onderzoek naar de affaire. ,,De politiek heeft via een zijdeur de rechtszaal betreden en de gerechtigheid heeft haar via een andere verlaten'', zei Michnik, kroongetuige. ,,Een tussenpersoon is gevangen, de echte schuldigen blijven ongestraft'', aldus Agora-directeur Wanda Rapaczynska.

Die kritiek is maar deels terecht. Er zijn simpelweg geen harde bewijzen voor Millers betrokkenheid. Michnik gaf zijn journalisten zes maanden om de kwestie uit te diepen, maar ook zij kwamen geen stap verder. Ook later werden de beloofde `massavernietigingswapens' in Rywingate niet gevonden. Het zwaarste element van het verhaal, de complottheorie, heeft uiteindelijk geen stand gehouden.

Rechter Marek Celej was maandag boos op Michnik en Gazeta Wyborcza. Hij voelde zich onder druk gezet door een artikel waarin de krant het rechtssysteem in Polen bij voorbaat van falen beschuldigt mocht het tot de conclusie komen dat Rywin alleen handelde. ,,En wanneer faalt het dan niet? Alleen met een vonnis dat Gazeta bevredigt'', aldus de rechter.

Toch laat het vonnis nog veel vragen onbeantwoord. Waarom zet een succesvolle en rijke filmproducent als Rywin, die kaskrakers als Schindler's List en The Pianist coproduceerde, zijn carrière op het spel voor ,,eigen financieel gewin''? En als hij, zoals de rechter zegt, heeft gelogen over Millers betrokkenheid, kan zijn criminele voorstel over de mediawet dan ook niet één groot verzinsel zijn geweest? Het was allemaal pure bluf, een geintje, mannen onder elkaar. Rywin gaat in beroep en maakt volgens juristen een goede kans om de dans te ontspringen.

Premier Miller eist excuses: ,,Deze zaak heeft veel schade berokkend aan mij persoonlijk en aan mijn partij. Ik zou graag `sorry' horen van al diegenen die maandenlang alles hebben gedaan om de publieke opinie ervan te overtuigen dat ik persoonlijk en mijn partij hierachter zaten.'' De sociaaldemocratische SLD staat er in de opiniepeilingen slecht voor. Maar niet alleen door Rywingate. Ook door tientallen andere schandalen, waarvan vele wel met harde bewijzen zijn gestaafd. Miller treedt zondag af als premier, na een muiterij binnen de SLD, eind vorige maand. De muiters, die de SLD van binnenuit kennen, hekelden de corruptie en vriendjespolitiek binnen de partij.

Corruptie is in Polen een groot probleem, vooral bij de hogere overheid. Maar nou net in de Rywin-affaire – de grootse zaak – ontbreken harde bewijzen. De meeste Polen zullen een verband blijven leggen tussen Rywin en Miller: het parlementaire onderzoek maakte in ieder geval duidelijk dat de scheidslijnen tussen eigen en staatsbelang in Polen flinterdun zijn, een erfenis van de communisten, die geen onderscheid maakten tussen privaat en publiek. Maar later verzandde dat onderzoek in ruzie tussen de commissieleden, die bijna allen met een eigen eindrapport over de affaire kwamen. Over Rywingate zijn weinig Polen het met elkaar eens.