Shell levert panklaar dossier aan justitie VS

Ex-Shell-bazen Van de Vijver en Watts wachten grote problemen met de SEC en de Amerikaanse justitie wegens het misleiden van beleggers over de oliereserves. Tien jaar cel is niet ondenkbaar.

Met een ongebruikelijke openheid maakte de Koninklijke/Shell Groep vorige week de pijnlijke resultaten bekend van eigen onderzoek naar de overgewaardeerde olie- en gasreserves. Het bedrijf werd ervoor geprezen. Maar nu de kruitdampen zijn opgetrokken blijkt dat Shell niet in de eerste plaats openheid nastreefde. Het was strategie.

Jim Walden werd in 2002 Amerika's aanklager van het jaar. Hij is specialist inzake de Sarbanes Oxley Act, die na de Enron-affaire is geïntroduceerd om bedrijfsfraude harder aan te pakken. Walden vertelt dat er een memo bestaat van het Amerikaanse ministerie van Justitie, met richtlijnen voor vervolging van frauderende bedrijven. Officieel is het memo niet gepubliceerd maar in Waldens kringen kent iedereen het, zegt hij. Er staat in hoe een bedrijf de schade kan beperken zodra beursautoriteit SEC of de Amerikaanse justitie serieuze aanwijzingen voor fraude hebben gevonden.

,,Er is maar één optie'', vertelt Walden. ,,Volledig meewerken.'' Niet proberen een onderzoek te traineren, zegt hij, of medewerking weigeren. Dat deed accountantskantoor Arthur Anderson in de Enron-zaak: Arthur Anderson bestaat niet meer. Het beste, zegt Walden, kan je als bedrijf zelf de ontstane problemen onderzoeken, liefst met hulp van gerenommeerde advocaten, hiervan tot in detail verslag doen bij justitie, dit verslag publiceren, de verantwoordelijke managers op straat gooien, en aldus een panklaar dossier afleveren bij SEC en justitie. ,,In dat memo'', vertelt Walden, ,,staat dat wanneer je als bedrijf aan al deze voorwaarden voldoet, je recht hebt op maximale strafvermindering. In de praktijk komt dit voor een onderneming neer op een verwaarloosbare boete.''

Maar het vergt offers. De vuile was moet integraal op straat worden gezet, en een bedrijf dient topmanagers die in de fout zijn gegaan spijkerhard aan te pakken. Frank Razzoni, ex-aanklager en ex-SEC-onderzoeker in New York, die het memo van Justitie ook kent, vat het zo samen: ,,Als je een bedrijf uit handen van justitie wil houden, moet je managers offeren.''

En zo heeft Shell het gedaan. Nadat de oliereus in januari de `bewezen' olie- en gasreserves met 20 procent had verlaagd wegens niet-naleving van SEC-regels, schakelde het een Amerikaans advocatenkantoor in voor een onderzoek. Uit het vorige week vrijgegeven rapport blijkt dat topmanagers (ex-productiechef Walter van de Vijver en oud-topman Sir Philip Watts) al twee jaar wisten dat SEC-regels werden overtreden, daarover niet de waarheid spraken, en via e-mail hierover ruzieden. Shell ontsloeg de twee in maart, en zette inmiddels ook financieel directeur Judy Boynton uit haar functie en benoemde haar tot adviseur. ,,Shell doet het volgens het boekje'', zegt Walden.

De keerzijde is dat weggestuurde managers als kanonnenvlees aan justitie worden overgeleverd. Het door Shell gepubliceerde rapport staat vol met compromitterende feiten over vooral Watts en Van de Vijver. Zo wordt Van de Vijver geciteerd als hij ,,doodziek wordt van het liegen'' over de reserves. Voor de juridische positie van de gesneefde productiechef vernietigend. ,,That man is in deep trouble'', zegt Razzoni.

Vooral het gegeven dat Van de Vijver en Watts in 2002 besloten het probleem van de overschatte reserves te `managen' in plaats van bekend te maken aan beleggers, maakt hun positie uiterst zwak, beamen andere deskundigen. ,,Een slechte keuze van Van de Vijver'', zegt Robert Knuts, tot vorig najaar onderzoeker bij de SEC. Het riekt naar misleiding – het kernpunt in Amerikaanse beursfraudezaken: voor de SEC is enkelvoudige misleiding van beleggers al genoeg voor sancties, justitie komt in actie bij bewuste misleiding.

Van topmanagers verwacht de SEC dat ze overtredingen van SEC-regels stopzetten zodra ze zijn geconstateerd, of anders opstappen. Binnenskamers klagen en de overtreding accepteren, zoals Van de Vijver deed, is niet genoeg. Volgens het SEC-leerstuk draag je ook in dat geval bij aan bewuste misleiding. Seth Taube, ex-SEC-onderzoeker: ,,Van de Vijver heeft belang bij een goede advocaat. Maar ik betwijfel of zelfs de beste raadsman hem uit de problemen brengt. De door Shell gepubliceerde e-mails zijn bewijs voor bewust onjuist informeren van beleggers.'' Dit oordeel wordt breed gedeeld: Van de Vijvers gedrag is voldoende voor een strafzaak. ,,Het is erg onwaarschijnlijk dat hij in de civiele en de justitiële zaak zijn verantwoordelijkheid nog kan ontlopen'', zegt Knuts.

In feite heeft Shell het bewijs van bewuste misleiding door Van de Vijver vorige week zelf bekendgemaakt, vinden Walden, Taube en Razzoni. Walden denkt dat Van de Vijvers Amerikaanse advocaat John W. Dowd op dit moment probeert een deal met de SEC te sluiten: ,,Van de Vijver is schuldig, dat weet zijn advocaat ook. Daarom kan hij vervolging ontlopen door mee te werken met de SEC en de zaak af te doen met hoge boetes.''

Er is Van de Vijver veel aan gelegen tot een compromis met de SEC te komen. De SEC kan alleen civiele sancties opleggen, zoals boetes en een verbod om in de VS nog een beursbedrijf te leiden. Veel buitenlandse managers weten zich via een deal met de SEC uit de handen van de Amerikaanse justitie te wurmen, zegt Walden. [Vervolg SHELL: pagina 14]

SHELL

'Shell een van grootste zaken voor de SEC'

[Vervolg van pagina 11] De Amerikaanse beurstoezichthouder SEC is overbelast en daarom geneigd zich op Amerikaanse zaken te concentreren. Maar voor Van de Vijver zijn er twee forse nadelen: Shell is in de Amerikaanse beleving ook een Amerikaans bedrijf, en de omvang van de afgeboekte reserves is zo omvangrijk dat het om ,,een van de grootste zaken uit de historie van de SEC'' gaat.

Een justitiële afwikkeling komt voor Watts en Van de Vijver neer op niet minder dan een nachtmerrie. ,,Als het tot een rechtszaak komt, krijgt Van de Vijver zeker tien jaar cel'', zegt Walden. Er zijn richtlijnen voor, legt hij uit. Aan de hand van aparte criteria – zoals de hoogte van de functie, de omvang van de fraude, het verlies aan beurswaarde – wordt de strafmaat bepaald. ,,Daar scoort Van de Vijver véél punten. En het klimaat in de VS voor beursfraude is erg hard geworden'', zegt Walden. Razzoni voorziet een hogere straf. Hij noemt het voorbeeld van een modale manager van een energiebedrijf, Dynegy, die de SEC-regels overtrad en enkele maanden terug tot 24 jaar cel werd veroordeeld. ,,Alleen al op grond van de koersdaling denk ik dat Van de Vijver goed is voor 25 jaar cel'', aldus Razzoni.

Niet alleen ex-managers van Shell lopen risico's, ook huidige bestuurders in het Committee of Managing directors (CMD) kunnen worden vervolgd. Zo was huidig topman Jeroen van der Veer CMD-lid toen het CMD in 2002 een memo ontving waarin werd gewaarschuwd voor de reserves. Voldoende grond ,, om te worden aangepakt door de SEC'', zegt Knuts. Ook de topman riskeert een strafproces, zegt Knuts, als vast komt te staan dat hij zelf verantwoordelijk is voor foute informatie die Shell bij de SEC indiende. Van der Veer weet dat. Hij verklaarde vorige week dat hij weliswaar was verwittigd van de problemen, maar de ernst van de situatie niet op waarde had geschat. Een slimme toelichting, zeggen deskundigen, omdat zo het element van `bewuste' misleiding, noodzakelijk voor een strafzaak, van tafel wordt geveegd. Maar dan is het wel handig dat hij met documenten komt die bewijzen dat hij de zaak destijds zo zag. ,,Als hij het nu alleen maar zegt, zonder aanvullend bewijs, dan is het onwaarschijnlijk dat de justitie of een jury hem gelooft'', aldus Knuts.

Dat Shell het hard speelt, en de positie van het bedrijf laat prevaleren boven die van (oud-)topmanagers, neemt niet weg dat de zaak van de reserves forse financiële schade oplevert.

Volgens de advocaat Steven Schuit van Allen & Overy moet Shell zich in dat verband de komende tijd vooral zorgen maken over de class action suits, zaken die door groepen aandeelhouders worden aangespannen, geholpen door gespecialiseerde advocatenkantoren, hun schade op het bedrijf zullen verhalen. ,,Deze worden gevoerd ten overstaan van een jury en zijn daardoor onvoorspelbaar. Er kunnen hoge claims uit voorkomen van honderden miljoenen euro's'', aldus Schuit. Hij verwacht dat Shell zijn verliezen al voor die tijd zal nemen. ,,Die zaken worden vaak afgekocht nog voordat ze voorkomen.''

www.nrc.nl dossier Shell

Reacties: shell@nrc.nl