`Liefdadigheid hoort niet in bedrijf'

Economisch filosoof en schrijver Johan Norberg ziet niets in maatschappelijk verantwoord ondernemen. ,,Enron en Shell waren hierin het meest actief.''

Bedrijven moeten vooral doen waar bedrijven goed in zijn: winst maken en waarde creëren voor hun aandeelhouders. Bedrijven moeten vooral niet doen waar ze zich in toenemende mate mee bezighouden: met liefdadigheid en zorg voor mens, dier en omgeving – kortom maatschappelijk verantwoord ondernemen.

Aldus Johan Norberg, Zweeds schrijver en economisch filosoof. Met zijn boek Leve de globalisering (2002) verwierf hij bekendheid als tegendraads pleitbezorger van dit proces van mondiale economische interactie. In het najaar verschijnt een tweede boek, met als werktitel Het kapitalistisch manifest, waarin Norberg onder meer zijn pijlen richt op het fenomeen maatschappelijk verantwoord ondernemen en op non-gouvernementele organisaties. Norberg preekte dan ook voor `bekeerden' in het kapitalisme tijdens een lezing vorige week voor leden van de Nederlandse afdeling van de internationale bedrijvenlobby ICC.

,,De verschuiving richting maatschappelijk verantwoord ondernemen is een vergissing'', zegt de 31-jarige Norberg na afloop van zijn lezing. ,,Bedrijven hebben maar één verantwoordelijkheid en dat is winst maken in een vrije markt.'' Niet verantwoord, vindt Norberg, is dat managers geld van de aandeelhouders gebruiken om aan liefdadigheid uit te geven. ,,Bedrijven creëren juist minder waarde door daar aan te spenderen.''

De Zweed constateert onzekerheid bij het internationale bedrijfsleven, dat mede door de globalisering moeite heeft zijn positie in de samenleving te bepalen. ,,Bedrijven zijn zoekende en bang voor de maatschappij.'' Die angst geldt vooral een politiek klimaat dat antibedrijfsleven is, met meer regels en hogere belastingen als gevolg. Volgens Norberg leidt dit ertoe dat bedrijven hun oor te veel laten hangen naar non-gouvernementele organisaties, die specifieke belangen behartigen zoals mensenrechten of dierenzaken. ,,Het is een beetje als met de oude gangsters. Ze komen je tent binnen en zeggen: leuk zaakje heb je hier – jammer als er iets mee zou gebeuren. Maar ik kan je helpen.''

Norberg waarschuwt ervoor dat bedrijven op die manier in de greep komen van non-gouvernementele organisaties met slechts één punt op hun agenda. ,,Het is zeker niet nieuw dat bedrijven rekening houden met de directe omgeving waarin ze functioneren. Maar de eigentijdse vorm van maatschappelijk verantwoord ondernemen is gebaseerd op een ideologie omtrent hoe bedrijven zich hebben te gedragen.''

Die ideologie, zo vervolgt Norberg, ,,is vaak ontwikkeld door vijanden van de traditionele, op winst gerichte bedrijven. Dat zijn veelal mensen uit de milieuhoek en uit de antiglobaliseringsbeweging die doorhebben dat ze in de politiek niet genoeg adhesie voor hun standpunten kunnen krijgen, maar wel bij de bang uitgevallen bedrijven. Vooral als ze als consultants worden ingehuurd door diezelfde bedrijven. Het is ook een makkelijke vorm van het uitbesteden van verantwoordelijkheden door bedrijven: het outsourcen van ethiek, terwijl die juist verinnerlijkt zou moeten zijn.''

Volgens de schrijver zijn bedrijven echter weinig oprecht bij het omarmen van maatschappelijk verantwoord ondernemen. ,,In vele opzichten is het een gimmick, een trucje, waarbij oprechtheid geen rol speelt. Bedrijven weten dat ze zo goede sier kunnen maken en dat klanten toestromen als een bedrijf wordt gezien als verantwoordelijk en sociaal fatsoenlijk.''

Maatschappelijk verantwoord ondernemen is ook geen garantie voor probleemloos ondernemen. Norberg wijst op het voorbeeld van het Amerikaanse energieconcern Enron, dat als eerste in een reeks boekhoudschandalen roemloos ten onder ging. En op Shell, het meest recente schandaal. ,,Enron was een van de meest actieve bedrijven in maatschappelijk verantwoord ondernemen. En Phil Watts van Shell was een van de meest actieve topmannen op dit gebied.''

Toch wil Norberg niet te star overkomen. ,,Bedrijven moeten wel degelijk wat doen aan eventuele negatieve gevolgen van hun eigen handelen.'' Maar de beste maatschappelijke bijdrage van bedrijven is de winst die ze genereren, vindt Norberg. ,,Daarop is de welvaart van generaties gebaseerd.''