Richards gruwel in messcherpe beelden

In werkelijkheid had Richard III geen bochel, horrelvoet of verdorde arm. Die duivelse kenmerken heeft Shakespeare hem gegeven om van deze historische titelheld de incarnatie van het kwaad te maken, een monster, een kille moordenaar van verwanten en trawanten. Zonder zelf ook maar een bloedspatje op te lopen, trekt hij een rood spoor van doden en slachtoffers door zijn koninkrijk. Zwaarden en dolken zijn dan ook de geliefde attributen van Richard III en van elke toneeluitvoering ervan. In 1983 speelde Gijs de Lange de rol als een decadente, gevallen engel en elf jaar later vertolkte Pierre Bokma hem als een listige verleider en virtuoos redenaar.

Voor alles is Richard III een charmante booswicht. Dat is het knappe van dit toneelstuk dat Shakespeare in 1597 op 27-jarige leeftijd schreef. Ondanks de wreedheden die Richard begaat, moet de toeschouwer van hem gaan houden; eigenlijk is hij de vermoorde onschuld. Hoofdrolspeler Fedja van Huêt bij ZT Hollandia speelt de koning als een languissante jongeman die zijn machten en grenzen niet kent. Een verveeld lid van het studentencorps dat zijn zwarte maatpak steeds meer bevuilt met bloed en eierstruif. Deze Richard III, bewerkt door Peter Verhelst en geregisseerd door Johan Simons, heeft slechts in de verte met de traditionele Richard te maken. Verhelst heeft het stuk nog ingrijpender herschreven dan Tom Lanoye in 1997 deed met Ten Oorlog, waarin Richard werd omgedoopt tot Risjaar Modderfokker den Derde.

Misdadigheid heeft geen boos uiterlijk nodig. Van Huêt en zijn medestander Trouw (Frank Lammers) zijn op het eerste gezicht de fijnste jongens next door. De plaats van handeling is een museumzaal waarin prominent Rubens schilderij Kindermoord te Bethlehem prijkt. Dat is niet voor niets; doodslag is getransformeerd tot kunst. In de bewerking verschuift het perspectief van Richard naar zijn moeder, de hertogin van York, gespeeld door Frieda Pittoors. Als een verweesde vrouw, een dwaze moeder, klaagt zij over haar onbarmhartige zoon. Hij was een angstaanjagende zuigeling ,,met een volgroeid gebit''. Het liefst zou zijn het kind terugnemen in haar schoot en het reinigen van zijn gruwelfantasieën. Pittoors, gekleed in kersenrode jurk, heeft de juiste dictie en toneelaanwezigheid voor deze rol als klaagvrouw. Haar wat lijzige optreden verraadt een leven, kapotgemaakt door verdriet.

Ook de andere vrouwenrollen zijn sterk bezet. Hannah van Lunteren als Lady Anne toont prachtig de wanhopige liefde voor Richard als de moordenaar van haar man; zij huwt hem want de dood kan hen toch nooit scheiden aangezien de dood hen `bindt'. Vaak wordt in Richard III een van de vrouwenrollen geschrapt, nu niet. Naast de moeder en Anne treden Margareth en Elizabeth op, krachtige persoonlijkheden. De vrouwen moeten het leed dragen veroorzaakt door Richard en Trouw.

Regisseur Simons vertelt het gruwelverhaal in abstract-kille, messcherpe beelden, voor de toeschouwers op het ongemakkelijke af. De taal van Verhelst is eerder poëtisch dan dramatisch. Niet alleen de moederrol is nieuw, ook de schepping van Trouw is boeiend. Richard en Trouw zijn vrienden in het kwaad. Dit drietal is ook verantwoordelijk voor het weergaloze slotbeeld. Fedja van Huêt houdt op innemende wijze een monoloog over al zijn dromen van liefde, bloesems en geluk. Dan knoopt hij zijn hemd los. Hij toont de zelfmoordgranaten op zijn bovenlichaam. Pittoors heeft ook haar droom: die van de dood van haar zoon als verlossing. De toeschouwer wacht vergeefs op het beroemde ,,Een paard! Een paard! Mijn koninkrijk voor een paard!''

Het is ijskoud en fascinerend wat Simons en Verhelst presenteren. Maar men zij gewaarschuwd: van de oorspronkelijke Richard III is nauwelijks iets te herkennen. Alleen de kern is er nog: toneel over een goede, wellevende schurk die zijn schoenen spiegelend poetst.

Voorstelling: Richard III van Shakespeare door ZT Hollandia. Bewerking: Peter Verhelst; regie: Johan Simons; decor: Marc Warning. Gezien: 23/4 Stadsschouowburg, Eindhoven. Tournee t/m 20/6. Inl.: www.zthollandia.nl; 040-233 36333