Van een donkere hel tot een helder oord

Ljubljana, de hoofdstad van Slovenië, moet in zijn geheel nodig onder handen worden genomen.

Wie Ljubljana zegt, zegt Joze Plecnik. De Joegoslavische communisten hebben er in de Tito-jaren (1943-1980) veel aan gedaan om de hoofdstad van de deelrepubliek Slovenië op te zadelen met foeilelijke kantoren en woonkazernes. Maar ze hebben de gemoedelijke charme en de aangename maatvoering van de bebouwing in het oude stadshart niet kunnen verdringen.

Gelukkig maar, want daardoor beschikt Ljubljana (275.000 inwoners) in het centrum nog steeds over een uitzonderlijke collectie Jugendstil-gebouwen. Met dank aan vooral Joze Plecnik. Hij gaf de stad, waar hij in 1872 was geboren, na de Eerste Wereldoorlog een nieuw gezicht. Tijdens zijn opleiding in Graz (meubelontwerper) en Wenen (architect) was hij in de ban geraakt van de Wiener Sezession, de Oostenrijks-Hongaarse Jugendstil-variant waarmee onder anderen zijn leermeester Otto Wagner zich onderscheidde. Eenmaal terug in Ljubljana (1921) kwam onder Plecniks regie indrukwekkende nieuwbouw en renovatie tot stand. Ze gaven het stadje een compleet ander aanzien. En als de Tweede Wereldoorlog er niet tussen was gekomen, had de achter het station gelegen wijk Bezigrad er nu niet zo'n troosteloos uitgezien. Want ook daar had hij grootse plannen mee.

Nu moeten we het doen met zijn erfenis in en rond het oude middeleeuwse centrum aan de Ljubljanica, het riviertje dat de stad doorsnijdt aan de voet van de dominante burchtheuvel. Zoals met het schitterende Grand Hotel Union aan de Miklošiceva ulica, of de fraaie marktgebouwen aan de Adamiˇ-Lundrovo nabrezje.

Ook de herinrichting van het Kongresni trg draagt de signatuur van Plecnik, evenals de opvallende zuil op het nabijgelegen Trg Francoske Revolucije, die herinnert aan de korte tijd dat Napoleon hier de dienst uitmaakte. Die dankt dit — buiten Frankrijk — unieke eerbetoon aan het feit dat onder zijn bewind het Sloveens voor het eerst als taal werd erkend, wat het al voorzichtig ontluikende nationale bewustzijn verder prikkelde. Aan dit plein bouwde Plecnik ook de Narodna in Univerzitetna knjiznica (nationale en universiteitsbibliotheek), die vanwege de uitgekiende materiaalkeuze, de ruimtelijke harmonie en de subtiele detaillering wel wordt gezien als zijn topstuk.

Het is maar een kleine greep uit Plecniks oeuvre, maar wat een weldadig contrast met de robuuste en zielloze bebouwing rond het Trg Republike uit de jaren '50! Een grote parkeerplaats omringd door twee fantasieloze kantoortorens en een, toegegeven, wat minder aanstootgevend parlementsgebouw.

Wie de kans krijgt moet trouwens in de vestibule (tweede verdieping) van de grote vergaderzaal van het parlement wel even de stoere wandschildering (1959) van Slavko Pengov bekijken. Meer dan zeventig meter Sloveense geschiedenis, van de Slavische kolonisatie, eind zesde eeuw, tot het `nieuwe' Joegoslavië van na de Tweede Wereldoorlog. Opmerkelijke afwezige: de sterke man achter deze federatie zelf.

De grote maarschalk wist zich in Slovenië nimmer bemind. Maar om nu alle sporen van Josip Tito uit te wissen, dat ging architect Janko Rozic toch te ver. Daarom verzette hij zich met enkele collega's tegen de sloop van de beruchte militaire gevangenis aan de Metelkova ulica, vlakbij het station, waar achtereenvolgens Mussolini, Hitler en Tito politieke opponenten hadden laten opsluiten en drillen.

Het kostte Rozic en zijn vrienden bijna tien jaar om het stadsbestuur ervan te overtuigen dat deze ,,donkere hel van anonieme onderdrukking'' succesvol kon worden getranformeerd tot ,,helder oord van individuele bevrijding''. Ze bouwden de uniforme bunkers stuk voor stuk om tot gevarieerde logeerkamers. Vorig jaar konden ze de jeugdherberg, Hostel Celica, openen. Rozic & Co. zien het als metafoor voor de overgang van Slovenië naar de Europese Unie: zonder respect voor diversiteit is er geen leven – toen niet en straks niet. Misschien kunnen zij ook de `sociaal-realistische' nalatenschap in Ljubljana eens onder handen nemen.

Hotels

RADISSON SAS CARLTON HOTEL. Chicste hotel van de stad. Hviezdoslavovo námesti 3, (00421) 2-593-900-00

HOTEL PERUGIA. Iets goedkoper en ligt midden in het centrum. Zelená 5, (00421) 2-544-318

BOTEL GRACIA. Logeren op een boot. Rázusovo nábrezi, (00421) 2-544-321-32

Restaurants

SLOVENSKI RESTAURICIA. Hviezdoslavovo námesti 20, (00421)2-544-34-883

CAFÉ ROLAND. Hlavné námesti 5, (00421) 2 645 38 181

U MAMICKY. Majakovského 9, (00421) 2

Meer adressen in Bratislava (en in tientallen andere steden in Midden- en Oost-Europa): www.inyourpocket.com