`Ik kan de strijd niet meer loslaten'

Opnieuw trouwt vandaag een burgermeisje met een prins. De eerste burger- jongen aan het hof, Pieter van Vollenhoven, wordt vrijdag 65, werd niet door iedereen in de familie meteen geaccepteerd. `Het was een wind die waaide. Een ijzige wind.'

Pieter van Vollenhoven, die komende Koninginnedag vijfenzestig jaar wordt, viert zijn verjaardag voor het eerst in veertig jaar zonder koningin Juliana.

Behalve zijn schoonmoeder was zij ook zijn bondgenoot, zijn medestander in wat hij zelf ,,tweestromenland' noemt. Met die sprookjesachtige term doelt Van Vollenhoven op het schisma tussen progressieven en conservatieven dat in Nederland én op Paleis Soestdijk midden jaren zestig voor grote spanningen zorgde.

Als zoon van een fabrieksdirecteur uit Rotterdam was Van Vollenhoven de eerste `gewone' Nederlander die met een Oranje trouwde. Daarmee doorkruiste hij de traditie die bepaalde dat prinsen en prinsessen van Oranje uitsluitend buitenlandse edellieden huwen. Velen, binnen en buiten de familie, verzetten zich om die reden tegen het huwelijk. Maar dankzij koningin Juliana, die het bestrijden van conventies opvatte als haar levenswerk, vond het in 1967 toch plaats. Eind vorige maand begeleidde Van Vollenhoven als enige nog overgebleven schoonzoon Juliana met haar gezin naar de grafkelder te Delft. In adjudantenuniform, met een in goud geborduurde J op de schouder. Van Vollenhovens oudere broer had in de kerk een prominente plaats en Van Vollenhoven zelf werd met naam genoemd in de preek van predikante W. Hudig, die was samengesteld in overleg met Juliana. ,,Haar grote hobby was toneelspelen (...) Samen met haar schoonzoon Pieter kon zij daarin alle humor leggen die zij volop bezat', zei Hudig. Het was een postuum eerbetoon aan een controversiële schoonzoon. Van Vollenhoven is zijn schoonmoeder dankbaar voor zijn huwelijk. Maar trouwen met een prinses compliceerde zijn bestaan meer dan hij aanvankelijk vermoedde.

Hij wist zich in zijn rol van `man van de prinses' lange tijd geen raad. In intieme kring werd hem verweten dat hij een code doorbrak, terwijl buitenstaanders hem bespotten als `nep-prins'. Toch is hij achteraf bezien de enige Oranje-partner die de vorige eeuw geruisloos is doorgekomen. Hij scheidde niet, raakte niet in schandalen verwikkeld en bleef al die jaren vrolijk zwaaien. Hij maakte carrière. Na zijn inspanningen voor onafhankelijk onderzoek in Nederland naar (verkeers)rampen, heeft het kabinet hem onlangs aangewezen als beoogd voorzitter van de nieuwe Onderzoeksraad voor Veiligheid.

Tegenwoordig zijn huwelijken met burgers aan het Hof eerder regel dan uitzondering. Reden om met Van Vollenhoven terug te kijken. Wij bezoeken `mr. Pieter' – de enige titel die hij draagt, dankt hij aan zijn voltooide studie rechten – thuis, in de aangebouwde dependance bij Paleis Het Loo.

Hernia

Vier marechaussees staan op wacht voor de hekken van het achter bomen verscholen huis. Van Vollenhoven, twee keer genezen verklaard van huidkanker, kampt nu met een hernia die hem veel pijn bezorgt. Maar als zijn gasten door de butler de zitkamer worden binnengeleid, toont hij meteen de brede grijns die wij kennen van zijn publieke optredens: de spieren rond zijn kin strak gespannen en zijn felle ogen licht samengeknepen.

Hij vertelt over zijn jeugd in het na-oorlogse Rotterdam waar zijn vader een fabriek leidde. ,,Ik ben door mijn ouders opgevoed in grote vrijheid. Op mijn veertiende mocht ik al tot 's avonds laat optreden met een dixielandorkestje. Ik was de leider, hoewel ik verreweg de jongste was. Misschien was ik wel een beetje een verwend jongetje. Ik had er geen idee van hoe het werkte in de wereld.'

Als 22-jarige student in Leiden ontmoette u prinses Margriet. Vond u het bijzonder om met een prinses om te gaan?

,,Alles in Leiden was anders dan thuis. De wereld ging open. Ik deed zoveel vreemde en nieuwe dingen, omgaan met een prinses sloot daarbij aan. Ik was niet opgevoed in rangen en standen. En de prinses woonde in een gewoon studentenhuis en was verrassend gemakkelijk in de omgang.

,,Ons contact verliep lang via een muis die ik voor haar had gekocht. Ik kwam regelmatig langs om adviezen te geven over voeding en verzorging van de muis. Dat de prinses er ook nog woonde, was zogenaamd bijzaak.'

Dat toneelspel sloeg aan.

,,Ja, zij had daar gevoel voor. Aan het hof begon in dat muizentijdperk ook langzaam door te dringen dat er tussen haar en mij iets was. Wij mochten elkaar daarna alleen nog ontmoeten tijdens wekelijkse theedrinksessies bij bevriende families.'

Kwam u ook wel eens op het paleis?

,,Ja.'

Hoe voelde u zich daar?

,,Anders, natuurlijk. Maar koningin Juliana was zeer toegankelijk. Je kwam daar niet zo in een echte familie terecht. Mijn schoonvader was vaak weg en de zusjes waren het huis uit. Als ik er was, was meestal alleen de koningin thuis.'

Wat vonden uw ouders van uw relatie met de prinses?

,,Mijn ouders hebben met gekrulde tenen naar hun kind zitten gluren. Zij voelden de consequenties aan van wat ik mij op de hals haalde. Maar de bezwaren kwamen niet zo direct ter sprake. De band met mijn ouders was goed, maar er was ook afstand. Dus als mijn ouders iets zeiden, knikte ik beleefd. En als ik te veel signalen opving die mij niet uitkwamen, stak ik mijn kop in het zand. Maar ik wist dat ze dachten dat een prinses te hoog gegrepen was voor mij.'

Alleen dacht u: hun werkelijkheid is niet de mijne.

,,Ja, en dat was ook zo. Mijn ouders hadden niet gestudeerd. Mijn leven was in Leiden zo door elkaar geschud en zo anders, dat begrepen ze toch niet. Je springt toch niet met je kleren aan in het Amsterdam-Rijnkanaal? Nou, dat deden wij dus wél.

,,Leiden was voor mij – zo werd ik daar opgevoed – het middelpunt van de wereld. Daarbuiten moest het wiel nog worden uitgevonden.'

Maar toen ontdekte u dat niet iedereen op Soestdijk blij met u was.

,,Pas later ontdekte ik dat mijn vrouw en ik in een soort tweestromenland verzeild waren geraakt. Mijn schoonmoeder was opvallend modern, anderen waren conservatiever. Maar er was geen echt probleem, want er werd over een huwelijk überhaupt niet gespróken. Er werd mij duidelijk gemaakt dat ik eerst moest afstuderen, in dienst moest en iets moest bereiken in de wereld. Dat vond ik ook begrijpelijk. Tegen die tijd, dacht iedereen, is het allang over tussen die twee. Iedereen was in slaap gesust, inclusief wijzelf.'

Men vergiste zich in uw uithoudingsvermogen.

,,Nou, dat uithoudingsvermogen werd minder lang op de proef gesteld dan ik had gedacht. Geen tien jaar thee drinken, maar twee jaar. Er dreigde een krantenbericht te worden gepubliceerd over onze relatie. Daardoor werd heel plotseling besloten om onze verloving bekend te maken. Ook voor ons was dat een verrassing. Wij danken ons huwelijk aan mijn schoonmoeder. Als zij tegen was geweest, was het niet gebeurd. Zij was de koningin.'

Had zij geen bezwaar tegen het feit dat haar dochter met een `gewone' Nederlander trouwde?

,,Zij heeft zich daar nooit over geuit. Maar zij hoopte oprecht dat haar dochter gelukkig zou worden. Zij wilde niet conventioneel zijn en was wellicht ook door de ervaringen tijdens de oorlog te modern voor haar tijd geworden. Er bestond van meet af aan een merkwaardige band tussen mij en mijn schoonmoeder. We waren op dezelfde dag jarig met precies dertig jaar verschil. Ik was haar mede-stier.

,,Niet conformeren en niet opgeven, dat typeerde haar en mij eigenlijk ook. Elk jaar op 30 april hielden we een wedstrijd wie elkaar het eerste geluk wenste. Zodra je elkaars ogen zag, mocht je beginnen. Ik houd van toneel, dat heb ik van mijn moeder. Zij speelde ooit een heks in een toneelstuk en deed dat zo goed dat alle kinderen de zaal uitrenden. Ik houd van het omdraaien der dingen. Mijn schoonmoeder ook. Ze kon zich geweldig opwinden over bepaalde zaken. Als zij iets niet kon vinden, dan had de wereld zich tegen haar gekeerd. Dan vond ik het leuk om te zeggen hoe enórm evenwichtig ik haar in dergelijke omstandigheden vond. `Wat kan ik als schoonzoon toch veel van u leren, met name die innerlijke rust die u zo siert, daar ben ik gewoon jaloers op.' Zo ging ze ook met mij om.'

Hoe keek uw schoonvader tegen u aan?

,,Hij was genuanceerder en had meer begrip voor de mensen die vonden dat ik een faux pas had begaan door als gewone burger mijn oog op een prinses te laten vallen.

,,In de verlovingstijd heeft hij me gewaarschuwd dat velen meenden dat mijn keuze gedoemd was te mislukken. Zelf vond hij het vooral verstandig als ik maatschappelijk eerst iets bereikte. Maar in de beginperiode sprak niemand zich uit, ook hij niet.'

Toen werd onverwacht de knoop doorgehakt.

,,Ja, men is plotseling wakker geschud. Tijdens mijn verloving merkte ik nog weinig van de tegenstroom omdat ik eerst moest afstuderen en daarna in militaire dienst ging. Dat was een geïsoleerd bestaan. Ik kan goed alleen zijn, dat was mijn redding. Ik ondervond het tweestromenland pas aan den lijve, toen ik uit dienst kwam.'

Wat was het moeilijkste?

,,De negatieve gedachten. Dat men niet wist wat men met mij aan moest.'

Is dat rechtstreeks tegen u gezegd?

,,Ik was door mijn schoonvader gewaarschuwd, maar verder werd zoiets in die tijd niet rechtstreeks gezegd. Het was meer een wind die waaide. Een ijzige wind.'

Wanneer voelde u die?

,,Niet bij mijn schoonmoeder, alhoewel zij zich de consequenties van ons huwelijk goed realiseerde. Het was een tijdgeeststroming. In de hofhouding, maar ook daarbuiten. De wind waaide overal. Ook de mensen die aardig deden konden in hun hart tegen mij zijn. Ik wist maar een ding: dat ik mijn schoonmoeder en mijn vrouw niet mocht teleurstellen.'

Ging de rest van de familie anders over u denken toen men u leerde kennen?

,,Soms werk je met principes ongeacht de persoon. Of je aardig bent doet niet ter zake, het gaat om het principe.'

Dat is hard.

,,Maar ook begrijpelijk. Het werd mij aangerekend dat ik een principe had doorbroken.'

Maar dat verwijt is u nooit letterlijk gemaakt.

,,Op zoveel eerlijkheid zat ik zelf ook niet te wachten.'

Denkt u achteraf dat het beter was geweest als het wel op de man af was gezegd?

,,Mijn schoonvader had mij, zoals ik zei, gewaarschuwd. En ik was zelf ook niet opgevoed in het uitspreken der dingen. Iedereen was bezig met zijn eigen leven. Zo intensief was de omgang niet.'

Iedereen was alleen.

,,Men was bezig. Daardoor kon je makkelijk om de hete brij heenlopen.'

Ondertussen was u ongelukkig.

,,Na de militaire dienst ben ik lang ongelukkig geweest. Ik wilde werk vinden dat niet strijdig was met het functioneren van mijn vrouw. Dat beperkte mijn mogelijkheden. Bovendien dacht men dat ik voor prins wilde spelen.'

Bent u begeleid in het zoeken naar een passende baan?

,,Er is overleg geweest over vertrek naar het buitenland, studeren in Fontainebleau. Maar mijn vrouw en ik wilden in Nederland blijven. Daardoor manoeuvreerde ik mij in de positie dat ik het dan maar zelf moest uitzoeken. Ik wilde niet het bedrijfsleven in en ook niet in de diplomatie. Ik ben totaal anders dan prins Claus. Niet diplomatiek genoeg. Ik hoor tot de recalcitrante figuren. Om toch ervaring op te doen, ben ik aan stages begonnen bij onder andere Akzo en de KLM.'

Zat men te wachten op uw mislukking?

,,Nou, of men er echt op zat te wachten weet ik niet. Maar ik was in die periode wel erg zwalkend. Men zag natuurlijk met zorg hoe ik in de muziek stapte. Ik deed dat omdat het voor mij een vertrouwde wereld was. Maar het werd uitgelegd als: hij moet zo nodig de aandacht trekken. Ik maakte het degenen die dachten dat ons huwelijk gedoemd was om te mislukken gemakkelijk.'

Sprak u met uw schoonmoeder over uw moeilijkheden?

,,Ik wilde haar niet in verlegenheid brengen. Het was mijn taak om het vertrouwen niet te beschamen, dan moest ik niet om `tafeltje dek je, ezeltje strek je' gaan vragen. Ik was meerderjarig, het was mijn eer te na.'

Begon ze er zelf over met u?

,,Nee, zij was ook opgevoed in inslikken. Wij hadden een mutual understanding in het inslikken. Zij had zelf ook genoeg zorgen die ze niet uitte. Veel van haar verdriet was onbekend.'

Bij het moederlijke beeld van haar past toch dat ze u actief steunde.

,,Ze maakte ons haar steun wel duidelijk door, voor zover het haar mogelijk was, ons op te zoeken. Mijn schoonmoeder was zeer gehecht aan Het Loo. Natuurlijk kende zij de zorgen. Maar zij dacht waarschijnlijk: `hij komt er wel uit'.'

Maar als ze kwam, praatte u er niet over.

,,Nee, meer over koetjes en kalfjes, zoals met mijn ouders. Dan hadden we het gezellig samen, deden spelletjes. ``

U had zichzelf als `recalcitrant' figuur in een lastige positie gebracht.

,,Ik zat even fors klem, ja.'

Hoe is het mogelijk dat u zich dat vooraf niet had gerealiseerd?

,,Omdat de knoop van onze verloving vrij abrupt werd doorgehakt, was er nauwelijks tijd om je iets te realiseren. En wat ik me realiseerde, heb ik misschien te licht ingeschat vanwege de verliefdheid. Ik heb mijn gevoel gevolgd, mijn vrouw. En de tweeslachtigheid zit ook in mij. Ik kan praten over het leven, maar ik kan ook goed over gevoelens heen stappen. Niet klagen, niet zeuren, kíezen, dat is wel een beetje mijn motto.'

U was altijd zo vrolijk. Zo herinneren wij ons u van vroeger.

,,Ja, ik houd van de lach. Die twee kanten, dat kan ik. In het theater moet je ook vrolijk zijn, terwijl je dat misschien eigenlijk niet bent.'

Wist u op een gegeven moment zelf nog wat theater was en wat echt was?

,,De eerste jaren had het theater de overhand. Iedereen uit Leiden maakte carrière. Promotie hier, promotie daar, en ik stond maar aan te rommelen. Als al die kerels zo goed bezig zijn, ga je natuurlijk niet zeggen dat je eigen leven niet loopt. Dus ik bood een luisterend oor en hield verder mijn mond. Zo los je dat op.'

Hoe ging het verder met uw carrière?

,,Mijn benoeming tot voorzitter van de Raad voor de Verkeersveiligheid gaf een wending aan mijn leven. Tien jaar na mijn huwelijk. Wij moesten met drie man zeven departementen adviseren over het verkeersveiligheidsbeleid. Ik moest er wat van maken, het was mijn enige kans. Als dat niet was gelukt, weet ik niet hoe het met mij zou zijn afgelopen. Tot diep in de nacht schreef ik raadsadviezen. In die tijd ben ik ook begonnen met mijn strijd voor het onafhankelijk onderzoek en de slachtofferhulp in Nederland.'

U kreeg in uw strijd om er wat van te maken weinig steun van de familie. Heeft u daar gevoelens van rancune aan overgehouden?

,,Nee, het was de tijdgeest. Ik klopte zelf ook niet bij de familie aan, ik vond mijn werk mijn eigen verantwoordelijkheid, ik wilde mijn eigen boontjes doppen. Ik kwam in een individualistisch klimaat terecht, het `gedoemd te mislukken-klimaat' en kon daarin overleven dankzij mijn eigengereidheid. Zonder zelfvertrouwen ga je dood. Die pianoconcerten, bijvoorbeeld, waren heel belangrijk voor mij. Al werden ze door velen verguisd. Bij de Raad heb ik geleerd dat het niet gaat om je eigen mening, maar om die van de organisatie. Bij mijn benoeming waarschuwde de heer Den Uyl: `De maatschappij zit niet te wachten op de mening van de heer van Vollenhoven'. Ik moest ervoor zorgen dat de waarheid op tafel kwam, namens de organisatie. Er waren ruzies met ministers, maar die zijn meestal ook weer uitgepraat.'

Hebben uw ouders nog meegemaakt dat het goed kwam met u?

,,Nee.'

Logica

Van Vollenhoven, die door deze vraag geëmotioneerd raakt, staakt kortstondig het gesprek. Hij tuurt uit het raam. Dan herneemt hij zich en zegt: ,,Sorry. Maakt niks uit. Mijn vader stierf in 1977, mijn moeder zes jaar later. Zij trokken zich het lot van hun kind natuurlijk aan. Ik wilde ze de ellende besparen. Dus dat ging van: gezellig om elkaar te zien. Hoe gaat het? Prima, prachtig, niets aan de hand. Ik heb nooit met ze gesproken over mijn problemen. Zij ook niet met mij. Zij gingen natuurlijk niet zeggen: wij dachten altijd al dat het niet goed zou gaan. En ik wilde dit, dus dan moet ik ook niet zeuren. Maar ik had graag aan ze verteld dat het allemaal goed is afgelopen.'

U bent geen prins, maar uw zoons en schoondochters zijn wel prins en prinses. Wat is de logica achter die titels?

,,Mijn schoonmoeder vond het geven van titels destijds onzin. Om dezelfde reden dat ik welkom was, vond ze dat ik mezelf moest blijven.'

En de anderen dachten: we gaan die brutale meneer niet ook nog belonen met een titel?

,,Ik sluit niet uit dat dat een rol heeft gespeeld.'

Het buitenland begrijpt niets van uw titelloosheid. U wordt aangezien voor de secretaris van uw kinderen, die wel prins zijn.

,,Daar leer je echt wel mee leven. Maar de logica achter die titels is een aardig onderwerp om op te promoveren.'

Inmiddels zijn alle zoons in de familie getrouwd met burgermeisjes. Is de evolutie in opvattingen ten paleize wel eens met u besproken?

,,Ach, ieder heeft zijn eigen leven. Ik vind dat de principiëlen destijds best gelijk hadden. Van adel en buitenlands zijn is alleen geen garantie dat het goed gaat. Men weet wel hoe de dingen zitten. Dingen waaien langzaam over. En dan hoef je echt niet in een soort sensitivity training met elkaar te gaan om uit te leggen dat de dingen niet zijn gegaan zoals we dachten.'

De norm is: niet praten.

,,Ach, wat moet je ook praten, eigenlijk.'

Om begrip te kweken.

,,Je moet het ook zo zien: ik heb de kans gekregen om te trouwen met wie ik wilde en vervolgens is gewoon van mij verwacht dat ik mijn best deed. Zo ligt het, geen gezeur. Ik dacht vroeger ook dat je alles van elkaar moest weten en altijd voor elkaar moest klaarstaan. Maar dat wil de wereld niet. Dat zie je ook op zo'n Shell-tanker waar ze met enkelen op zitten. Je zorgt maar dat je aan de andere kant van de oceaan komt en daarna gaat ieder zijns weegs. Die gaan echt niet met elkaar de zielenroerselen zitten doorspreken.'

Overleven is al moeilijk genoeg.

,,Correct.'

Wat heeft het lidmaatschap van het koninklijk huis u opgeleverd?

,,Ik heb in mijn strijd voor onafhankelijk onderzoek gebruik kunnen maken van mijn onafhankelijke status. Maar alles wat ik heb gedaan heb ik zelf opgebouwd. Ik ben nooit in een gespreid bedje terechtgekomen.'

Weten burgers die met leden van het koninklijk huis trouwen waar ze aan beginnen?

,,Ik denk het niet, ook al heeft men nu wat meer carrière en vrijheid achter de rug dan ik destijds. In deze tijd trouwt men later dan vroeger. Of het slaagt, hangt geheel af van het karakter. Achtergrond, wel of niet van adel, maakt niets uit. Het spel moet gespeeld worden en het hangt af van je karakter of je dat kunt. Het publiek wil een sprookje, maar de spelers in dat sprookje moeten wel verdraaid veel realiteitsbesef hebben.'

Wat heeft het lidmaatschap van het koninklijk huis u gekost?

,,Het enige dat ik jammer vind is dat ik zo heb moeten strijden, zo ontzettend heb moeten werken en zoveel leuke dingen heb afgewezen om de vele mensen die voorspelden dat ik gedoemd was om te mislukken geen gelijk te geven. Ik kan de strijd niet meer loslaten. Ik kan niet meer relativeren. Anderen zeggen: je bent 65, relax, maar ik kan dat niet meer. Ik zou het werk meer moeten relativeren. Ik kan niet ophouden. Het leven heeft meer te bieden dan werk, maar in mijn strijd is dat ondergesneeuwd geraakt.'

Hoe heeft uw huwelijk onder al die spanningen stand kunnen houden?

,,Mijn vrouw was een goede keuze. De spanningen hebben onze band juist versterkt. Tijdens mijn ziekte is zij een grote steun. Zij is mijn bondgenoot. Zij houdt van theater, net als ik. En wij hebben allebei plichtsbesef. Opgeven, dat doen wij niet. Wij hebben door alles heen elkaars hand vastgehouden. Wij hebben samen wel ons best gedaan, vind ik.'

Gerectificeerd

Pieter van Vollenhoven

Boven het interview met Pieter van Vollenhoven (24 april, pagina 39) stond de kop `Ik kan de strijd niet meer loslaten' en de onderkop `Pieter van Vollenhoven over zijn moeizame relatie met de koninklijke familie'. In het vraaggesprek zei Van Vollenhoven wel ,,Ik kan de strijd niet meer loslaten', maar hij refereerde daarbij aan zijn werk, niet aan zijn positie binnen de koninklijke familie.