Gekke Henkie in Europa

Lopen Nederlanders warm voor Europa? En zo nee, waarom dan niet? Op zoek naar Europees engagement in Utrecht, Almere, Steenbergen en Den Haag. `De Polen krijgen Europese steun en komen hier werken. We worden met onze eigen subsidies beconcurreerd.'

Het scheelde niet veel of iedereen in het Metropole-theater in Almere vloog elkaar maandagavond in de haren. Een paar honderd belangstellenden waren afgekomen op de VVD-bijeenkomst over de aanstaande Europese verkiezingen. Maar het was niet Europa dat de gemoederen zo verhitte. De mensen in de zaal – jong, oud, blank, donker, lid en niet-lid – hadden de regen getrotseerd voor een kwestie die de Nederlanders de laatste jaren oneindig veel meer bezighoudt: de integratie van de moslim-minderheid.

De vlam sloeg in de pan toen het liberale Tweede-Kamerlid Ayaan Hirsi Ali (,,de integratie is mislukt'') nog eens uitlegde waarom ze de profeet Mohammed een perverse man vindt. ,,Ik handhaaf de stelling dat hij gemeten naar Nederlandse maatstaven pervers is. Hij staat immers de man toe zijn vrouw te slaan als zij hem niet gehoorzaamt.''

,,U heeft als niet-moslim geen recht die dingen te zeggen'', sneerde een zwaar gesluierde vrouw haar toe. Daarop schoot een oudere man in trui uit zijn stoel en riep in onvervalst Amsterdams: ,,Oprotten naar Casablanca''. Opgewonden Marokkaanse meisjes en Turkse jongens moesten elkaar in bedwang houden om `de trui' niet de volle laag te geven. Hirsi Ali, terwijl de discussieleider wanhopig probeerde de aandacht af te leiden: ,,Dit is nou wat we de afgelopen dertig jaar in dit land gemist hebben.''

Na zoveel engagement moest de Europese `uitsmijter' van de avond wel leiden tot een anti-climax. Eerst riep burgemeester Annemarie Jorritsma iedereen nog op om 10 juni naar de stembus te gaan: ,,U kunt denken dat Europa ver weg is, maar zonder al het geld uit Brussel had een flink deel van Almere er niet gestaan.'' Glazig staarden de aanwezigen haar aan. Daarna zagen ze Europarlementariër Herman Vermeer, ook VVD, op het podium verschijnen in een rood-wit honkbalpak. Onder het motto `Nederland aan slag' mepte de kalende veertiger uit Swifterbant met een groot slaghout blauwe ballonnen de zaal in. Hij zei iets over zenders op zeecontainers, het afschaffen van regels en de vrije markt die na de uitbreiding met de Oost-Europese landen over een week nog groter wordt. ,,Ik ga ervoor'', riep Vermeer de zaal in. Het publiek keek verbouwereerd toe en ging daarna maar snel naar de borrel.

De lauwe belangstelling voor Europa beperkt zich niet tot de VVD-avond in Almere. Nederlanders lopen niet langer warm voor de Europese integratie. Een op de vier burgers zegt `betrokken' te zijn bij Europa, 39 procent voelt zich `niet betrokken'. Dat blijkt uit onderzoek dat het ministerie van Buitenlandse Zaken deze maand publiceerde naar de houding van Nederlanders ten aanzien van Europa. En dat geldt voor heel West-Europa. Nog maar 48 procent van de Europeanen steunt het lidmaatschap van de Europese Unie, blijkt uit de laatste Eurobarometer die eind 2003 werd gepubliceerd. Begin jaren negentig vond 69 procent van de Europeanen de Europese Unie nog een goede zaak.

Maar er is meer. Volgens de Eurobarometer blijken Nederlanders van alle Europeanen het minst aan Europa te hechten. Slechts 29 procent van de Nederlanders zegt gehecht te zijn aan de Europese Unie, 68 procent zegt `niet erg' of `helemaal niet' aan Europa gehecht te zijn. De Nederlanders denken zelfs negatiever over Europa dan de Britten, waar 51 procent `niet erg' of `helemaal niet' aan Europa hecht.

Wat is er aan de hand?

Broccoli capital

Woensdagavond, restaurant-café Aarden, in het centrum van het Brabantse Steenbergen. Het café is volgestroomd voor staatssecretaris Mark Rutte (Sociale Zaken). Veel vijftigers en ouder, sommigen met krukken, een enkeling in een rolstoel. Sociale onzekerheid is het thema. Steenbergen geldt als de `broccoli capital of the world'. Polen, Tsjechen – overal komen de seizoenwerkers nu vandaan.

De bezoekers zijn somber, bang. Hun vrees hangt direct samen met de groter wordende Europese Unie. Mijnheer Smits ziet niets in de uitbreiding van Europa. ,,We krijgen valse concurrentie. De Polen krijgen Europese steun en komen hier werken. We worden met onze eigen subsidies beconcurreerd.'' Al het sociale komt onder druk te staan in Nederland, zegt hij. Hij vreest voor de pensioenen en de WAO. ,,Wij moeten boeten omdat anderen er verkeerd mee zijn omgegaan.''

Dan krijgt de staatssecretaris het woord. Hij legt uit hoe de regering werklozen en bijstandsgerechtigden aan het werk wil krijgen. Juist daarom stelt het kabinet na de uitbreiding van de Europese Unie op 1 mei de grenzen voor Polen en andere nieuwelingen beperkt open. ,,Het roer moet om'', houdt de politicus uit Den Haag zijn publiek voor. ,,1,7 miljoen mensen kunnen in Nederland werken, maar ze zitten in de WW en de bijstand.''

Zijn boodschap is duidelijk: iedereen die kan, die moet voortaan werken. En langer ook. En tegen illegalen, het worden er steeds meer, zal hard worden opgetreden. Dat moeten boeren goed in hun oren knopen. ,,De werkloze Steenbergers moeten er aan geloven'', reageert Wim Peijs van de plaatselijke sociale dienst. Met de nieuwe Wet Werk en Bijstand in de hand moet zijn dienst harder optreden. Ook oudere werklozen zullen sneller werk moeten accepteren – zelfs op het land. ,,Iemand mag best iets doen voor z'n uitkering'', zegt Peijs. ,,Dat was te lang taboe.''

Gelaten zien velen in Nederland de uitbreiding van de Europese Unie volgende week met acht Oost-Europese landen en Cyprus en Malta tegemoet. Hoe anders was de stemming na het neerhalen van de Berlijnse Muur in 1989. Groot was het enthousiasme in Londen, Berlijn én Amsterdam na de val van het IJzeren Gordijn. Vanzelfsprekend zouden de Oosteuropeanen, die jaren hadden geleden onder het communistische juk, liefdevol worden opgenomen in de Europese familie. Zijn Nederlanders nu te veel met zichzelf bezig om zich over Europa te bekommeren? Ze maken zich druk over de migranten op de hoek, ze mopperen over een teruglopend eurosaldo op hun bankrekeningen en sommigen vermoeden achter een coupégenoot in de trein al gauw een moslimterrorist.

,,Angst en onzekerheid beheersen onze gevoelens nu meer dan in tijden van economische vooruitgang en weinig externe dreiging'', zegt oud-premier Wim Kok. ,,Die angst is bij veel mensen latent aanwezig.'' Bovendien speelt het ,,probleem van de herkenbaarheid'', zegt hij. Nederland wordt, net als de andere lidstaten, relatief kleiner in een zich uitbreidende Unie (25 leden na 1 mei) en heeft dus minder in te brengen bij de besluitvorming. Juist daardoor groeit de behoefte om je toch te onderscheiden, ook al heb je de internationale samenwerking steeds meer nodig. Kok bespeurt een opvallende paradox: ,,Alle landen zijn in tijden van internationalisering steeds nationaler gaan denken.''

Waar ligt dat aan?

Vriend en vijand dichten toenmalig VVD-fractieleider Frits Bolkestein een centrale rol toe bij de Nederlandse omslag in het denken over Europa. ,,De Euroscepsis heeft met het optreden van Bolkestein zijn intrede gedaan'', verklaart Laurens Jan Brinkhorst (D66), minister van Economische Zaken en aanhanger van economische én politieke samenwerking in Europa. ,,Als oppositieleider zei Bolkestein in 1992: Nederland heeft zich laten inpakken bij de top in Edinburgh, het heeft veel te veel weggegeven. Toen is het naar mijn smaak volledig valse beeld ontstaan: Nederland is de gekke Henkie van Europa.'' De gekke Henkie-theorie houdt in dat Nederland steeds meer aan Europa betaalde dan het terugkreeg in de vorm van subsidies zonder daartegen in het geweer te komen.

Frits Bolkestein, die tot veler verbazing Europees Commissaris werd, ziet dat een slag anders. Er is veel meer aan de hand, zegt hij. Kijk naar de toenemende bemoeizucht van de ambtenaren in Brussel, daardoor onstaat ,,een oerwoud aan regels'', wat moet je daar als burger mee? Bolkestein raakte ervan overtuigd dat er grenzen waren aan de Europese integratie toen hij stond te wachten bij een tramhalte in Amsterdam, begin jaren negentig. Daar liep hij een oude kennis van het ministerie van Economische Zaken tegen het lijf, die hem vertelde dat de Europese Commissie de tabaksreclame wilde verbieden. ,,Ik zei: wat heeft de Commissie dáár nu mee te maken. Kunnen we dat niet zelf regelen.'' De Europese Unie subsidieerde nota bene Griekse tabaksboeren.

Bolkestein raakte er meer en meer van overtuigd dat het eurofederalisme niet deugde. De aanhangers van een Verenigde Staten van Europa vond hij veel te idealistisch. ,,Ik vond het een voos ideaal. Ik hield het niet voor mogelijk en niet voor wenselijk.'' Bolkestein stuitte aanvankelijk met deze opvatting op forse tegenstand in zijn partij. En ook buiten zijn partij fronste menigeen de wenkbrauwen. Zoals oud-premier Kok. ,,Bolkestein heeft eindeloos gezegd: beperk de Europese Unie tot een vrijhandelszone. Daar ben ik het niet mee eens. We hebben Europa nodig, niet alleen economisch, eveneens op het gebied van veiligheid-, asiel- en migratiebeleid'', zegt Kok. ,,Ook de politieke motieven, die ooit ten grondslag lagen aan de Europese Gemeenschap, verwateren.''

Maar de eurofielen verloren terrein. De scepsis rukte op, zeker na de opkomst van Pim Fortuyn. Het Europees Parlement kon wat hem betreft worden afgeschaft evenals het verdrag van Schengen, dat het vrije verkeer van personen regelt. Eendrachtig hamerden de critici op het feit dat Nederland netto meer betaalde dan enig ander Europees land. En ondanks aanpassingen in 1999 betaalt een Nederlander per hoofd van de bevolking netto gemiddeld ruim twee keer zoveel als een Duitser aan de Europese Unie ofwel zo'n 180 euro de man per jaar. Sterker, een Nederlander betaalt ruim vier keer zo veel als een Deen (40,35 euro).

,,Waarom moeten wij in Europa meer betalen dan de Denen? Is Denemarken een arm land?'', zegt het liberale Tweede-Kamerlid Hans van Baalen. Hij staat middenin de Lutherse Kerk in de Hamburgerstraat in Utrecht. De bezoekers luisteren ditmaal wel aandachtig. Tientallen stadsgenoten zijn de kerk binnengelopen om deel te nemen aan het debat dat Tumult organiseert: `Is de Euro een daalder waard? De EU in ons dagelijks leven.'

,,Dat is nog geen 5 eurocent per dag'', roept een kalende heer uit het publiek. ,,Het gaat om minimale bedragen. Laten we daar in godsnaam over ophouden.'' Het is veel nuttiger als de Unie energie steekt in de ontwikkeling van een Europese kenniseconomie, zegt de man. Dat levert de banen van de toekomst op.

,,Denkt u echt dat het beter gaat als er méér via Brussel loopt'', reageert Van Baalen. ,,Daar wordt alleen maar misbruik van het geld gemaakt'', valt een zware man in houthakkersbloes de politicus bij.

Dat past bij het beeld van inhaligheid, dat menig Nederlander van `Brussel' heeft. ,,Vraag de mensen het eerste wat ze te binnen schiet bij het begrip Europa en acht van de tien burgers zullen zeggen: zakken vullen'', weet Jens van der Vorm-de Rijke, de lijsttrekker van de Lijst Pim Fortuyn (LPF) voor de aanstaande Europese verkiezingen.

Spelletjes

Politici doen onvoldoende hun best om de rol van de Europese Unie en het Europees Parlement uit te leggen aan de kiezer, zeggen Wiebe de Jager en Marjon Smeets. Tachtig procent van de door hun ondervraagde Nederlanders vindt dat ze door politici in Nederland onvoldoende over Europa worden geïnformeerd. Eerder dit jaar startten zij een burgerinitiatief `Op zoek naar Europa' – een vrijwilligersorganisatie van werkende jongeren die met een activiteitenkalender (essay-wedstrijd, debatten, spelletjes) overal in het land de maatschappelijke betrokkenheid bij Europa wil vergroten.

Tachtig procent, zegt De Jager, is ,,verontrustend hoog''. ,,Politici praten nog uitsluitend over de kosten van Europa. Ook wordt gespeeld met de angsten van burgers. Er wordt een schrikbeeld opgeroepen over de nieuwkomers uit Oost-Europa. Maar over wat de Europese Commissie en het Europees Parlement praktisch doen en over het belang van Europa worden burgers nauwelijk ingelicht. Geen wonder dat de meesten zich niet betrokken voelen'', zegt De Jager.

Sommige politici zijn het daar overigens roerend mee eens. Ze vrezen het ergste voor de opkomst van de verkiezingen in juni. ,,Je kunt niet verwachten van burgers dat ze enthousiast naar de stembus komen als de meeste politici zeggen: dat is een zootje ongeregeld en het zijn zakkenvullers'', stelt Brinkhorst. Was bij de vorige verkiezingen de opkomst in Nederland met 29 procent al laag, volgens de jongste peilingen van trendwatcher Maurice de Hond deze maand is niet meer dan 26 procent van de Nederlanders van plan om te gaan stemmen. Brinkhorst: ,,Daarmee maakt Nederland zich echt tot de gekke Henkie.''

Opiniepeiler Maurice de Hond, die de mentale temperatuur van de Nederlanders kent, ziet dat anders. Het afnemend enthousiasme over Europa en de ontevredenheid over de politiek in Den Haag signaleerde hij al 15 jaar geleden. Het toenemend cynisme over de Nederlandse politiek heeft ook zijn weerslag op het denken over Europa, zegt De Hond. Ook vonden Nederlanders dat de dure euro hun opgedrongen was. ,,Mensen zijn veel mondiger, maar hen is nooit iets gevraagd.'' De afstand tussen burger en de politiek is volgens De Hond hét probleem. ,,Europa is een technocratisch project. De werkelijke zorgen van burgers worden niet aangesproken'', zegt De Hond. ,,Maar de veenbrand, waar Pim Fortuyn op wees, woedt nog steeds door.''

Volgens De Hond is de ontevredenheid van Nederlanders over de publieke dienstverlening – onderwijs, gezondheidszorg, sociale voorzieningen, politie – nog zeker zo hevig. Het vertrouwen in de politieke leiding van het land is zelfs afgenomen, blijkt uit het onderzoeksmateriaal van De Hond. Scoorde minister-president Jan-Peter Balkenende aanvankelijk nog een 6,5, dat is in De Honds laatste onderzoek eerder dit jaar gedaald tot een 4. Nederlanders zien Balkenende als een technocraat. ,,De ontevredenheid met de Nederlandse politiek slaat terug op Europa. Dat staat nog verder van de burgers af''. Het blijft een ,,explosief mengsel'', aldus De Hond. Hij vreest zelfs voor de toekomst van de democratie.

Ook in Brussel maakt men zich zorgen over de toenemende scepsis, in Europa en in Nederland. ,,Het is geen geheim dat de omwenteling die Fortuyn heeft veroorzaakt Nederland op z'n kop heeft gezet'', zegt Michael Mann, leider van het Directoraat Communicatie van de Europese Commissie in Brussel dat de halfjaarlijkse eurobarometer publiceert. Dat zelfs in Nederland, een van de zes oprichters van de Europese Unie, de stemming is omgeslagen, geeft volgens Mann te denken. Maar hij haast eraan toe te voegen dat de `mood of pessimism' heel Europa in zijn greep heeft. De `U-turn' van de Britse premier Tony Blair om deze week uiteindelijk te zwichten voor een referendum over de Europese grondwet maakt de stemming er niet beter op.

Eurocommissaris Bolkestein maakt zich minder zorgen over de terughoudendheid van Nederlanders over de Unie. Het kritiekloze Europa-idealisme in de jaren zeventig en tachtig was juist ,,excentriek'', zegt hij. ,,Er was toen een soort federale kerk. Inmiddels denken Nederlanders realistischer over Europa. Hij wil niet verhullen welke enorme economische voordelen Nederland incasseert. Het is in het belang van Nederland lid te zijn van een goed functionerend Europa. ,,Maar we moeten ons goed realiseren dat er zich in de Europese Unie een voortdurend onderhandelingsproces afspeelt. Het is een glashard gevecht om macht, geld en invloed.''

En dit keer deelt oud-premier Kok zijn optimisme. Na een sombere periode, waarin Nederland hoofdzakelijk bezig was met zichzelf en zich had afgewend van de buitenwereld, ziet hij licht aan de horizon. ,,Ik bespeur al weer een zekere kentering door de oorlog in Irak en de dreiging van het terrorisme. Nederland is het provincialisme enigszins voorbij. Er is meer aandacht voor de internationale situatie. Mokkend met de rug naar de buitenwereld staan is een luxe die we ons niet meer kunnen veroorloven.''

Vraag Nederlanders naar Europa en acht van de tien burgers zeggen: zakken vullen