Een symfonie van baksteen en tegels

In het oude deel van Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, wemelt het van de stille stegen waar je voetstappen echoën langs de bepleisterde muren.

Ademt de oude stad van Tallinn de sfeer van de Middeleeuwen en getuigt Riga van Renaissance en een rijk Hanze-verleden, de oude stad van Vilnius, hoofdstad van Litouwen, ademt barok. Een barok die als een laagje vernis is gelegd over het gothische verleden en de uit de Middeleeuwen stammende wirwar van rechte straten en kromme stegen.

De oude stad van Vilnius – sinds tien jaar op de Unesco-lijst van beschermd erfgoed en eind jaren negentig op grote schaal gerenoveerd – is een stad van doorkijkjes, van verrassingen, van kerken en gevels die steeds weer herinneren aan een ander aspect van de rijke geschiedenis van de stad. Vilnius is niet zo oud: de stad ontstond begin veertiende eeuw op het punt waar de Vilnija uitkomt in de Neris. Daar bouwde grootvorst Gediminas een burcht op een van de vele heuvels.

Aan de voet van de heuvel groeiden diverse nederzettingen samen tot een stad die gaandeweg tegen de hellingen van diverse heuvels opkroop. Soms wekt Vilnius de indruk niet gepland te zijn, maar de bouwers volgden simpelweg de natuur, de hellingen. De ruïne van Gediminas' burcht bestaat nog, een paar minuten lopen van de oude stad: hij biedt de bezoeker een adembenemend uitzicht.

Gevarieerd is de stad dankzij de ijver waarmee Gediminas en zijn opvolgers vanuit de verre omtrek buitenlanders aantrokken. Polen, die Vilnius Wilno noemden, kwamen vooral nadat in 1386 Gediminas' kleinzoon koning van Polen werd en beide landen een unie aangingen die vier volle eeuwen bleef bestaan. Russen en Duitsers kwamen naar dit een knooppunt van belangrijke handelswegen – zij noemden Vilnius Wilna. En joden kwamen, die de stad Wilne noemden.

Vilnius is een Litouwse stad en een Poolse stad. Het is ook een joodse stad: het was eeuwenlang een beroemd centrum van joodse geleerdheid, het Jeruzalem van het noorden, met de grootste joodse bibliotheken, opleidingscentra en uitgeverijen van Oost-Europa. 96 synagogen stonden hier. 70.000 joden woonden er toen in 1941 de nazi's kwamen. Zij werden in het nabijgeleden Panieriai vermoord en verbrand in de kuilen die Sovjet-soldaten voor hun benzinetanks hadden gegraven. Je kunt in Vilnius een trap oplopen en plots merken dat de treden joodse grafstenen zijn, met teksten in het Hebreeuws. ,,Zonder het grootvorstendom Litouwen van zeshonderd jaar geleden, zonder de fraaie kerkgebouwen en kloosters in Pools-Italiaanse barokstijl, zonder de revolutionaire geest van de joden, kortom, zonder zijn multi-etnische geschiedenis, zou Vilnius een handelsplaatsje in een grensgebied zijn gebleven'', schrijft Verena Dohrn in haar boek Baltische reizen.

Veel van de meer dan vijftig kerken en kloosters van de oude stad staan in groepjes van twee tot vier bij elkaar en behoren tot verschillende religies. Soms hebben ze in het verleden aan verschillende godsdiensten toebehoord. De Kazimirkerk bijvoorbeeld, vlak naast het centrale plein van de oude stad, was achtereenvolgens een katholieke, een orthodoxe en een protestantse kerk. Vervolgens, in de Sovjet-tijd werd de Kazimirkerk een museum, en is nu weer katholiek.

Barok domineert – zie (even buiten de oude stad) de Peter- en Paulskerk, met zijn explosie van beeldhouwwerken, tweeduizend in getal, van bijbelse, historische, allegorische en mythologische figuren, demonen, dieren, planten, bijbelse taferelen en veldslagen, en de hele geschiedenis van de familie die de kerk liet bouwen.

Naast die barok vind je veel classicisme, wat pompeus hier en daar. Je vindt sobere Renaissancegebouwen. Maar het mooist blijft de gothiek. Napoleon, die hier wekenlang woonde tijdens zijn veldtocht tegen Rusland, vond de Annakerk zo prachtig dat hij hem het liefst ,,in de palm van mijn hand'' naar Parijs had meegenomen. De Annakerk is een symfonie van baksteen en tegels, onvoorstelbaar elegant, met bogen en ornamenten en spitse, hoog oprijzende, jubelende torens.

Oud Vilnius is een stad om te dwalen. Stille stegen, waar je voetstappen echoën langs de bepleisterde muren. Doorgangen onder bogen, met daarachter hofjes, en wéér een kerk, of wat winkels. Je slaat een hoek om en staat weer op een plein met kerken. Of je vindt jezelf weer terug op de Ausros Vartu, met zijn verlengde, de Didzioji en de Pilies, de centrale, doorlopende straat van de oude stad, met zijn straatmarkt waar je souvenirs en barnsteen, al dan niet als juweel, kunt kopen, en met zijn barnsteenmuseum en aan beide einden een oude poort.

Hotels

RADISSON SAS ASTORIJA. Een altijd geslaagde maar wel kostbare optie in het Balticum. Die in Vilnius is gevestigd in een oogstrelend neoclassicistisch pand met uitzicht op de Sint-Kazimierskerk. Didzioji 25/2, tel. (070) 52120110, singles vanaf € 125.

GRYBAS HOUSE HOTEL. Vriendelijk familiehotel op een rustige binnenplaats in het oude centrum. Heeft ook een goed restaurant in de kelder, al is het steile trappetje niet geschikt als je slecht te been bent. Auros Vartu gatve 3a, tel. (00370) 52619695 of www.grybashouse. Kamers vanaf € 81.

LITINTERP. Goedkope B&B accommodatie. Getracht wordt een Litouws gevoel te creëren in deze B&B, maar het heeft toch meer weg van een hotel. Elke kamer heeft een eigen keukentje. Kamers vanaf € 23. Bernardinu gatve 7-2, (00370) 52123850 of www.litinterp.lt

Restaurants

TORES. Gelegen in de Boheemse `republiek' Uupis met geweldig uitzicht over de oude stad. Het is een hip restaurant, wijnkelder en kunstgalerij in één. De menukaart is divers met enkele Litouwse gerechten. Uzupio 40, (00370) 52629309, maaltijden vanaf € 7.

BALTI DRAMBLIAI. De vegetariër heeft het zwaar te verduren in het Balticum. Balti Drambliai is de enige optie in Vilnius, maar wel een goede. Het ligt in een leuk hofje en live muziek zorgt voor een gezellige sfeer. Ook speciaal is het rookverbod: een unicum in een land waar iedereen om de haverklap een sigaret opsteekt. Vilniaus gatve 41. Menu €5.

BRODVEJUS. Een populaire bar waar 's avonds de Litouwse meisjes opgaan in Britney's beats, maar overdag en in de vroege avond een geschikte plaats om een studentikoze (dus goedkope) maaltijd te nuttigen. Mesiniu 4, maaltijden vanaf € 2.