Contact Balkenende met Mabel en Friso moeizaam

`Mabelgate' is het gaan heten, de rel over de band tussen Mabel Wisse Smit en topcrimineel Klaas Bruinsma. Onvolledig, onwaar, onduidelijk? Het boterde niet tussen Balkenende en het bruidspaar van vandaag, zeggen bekenden van het paar.

. Vlak na Pasen drinken prins Friso en Mabel Wisse Smit koffie bij Balkenende. Het is de eerste keer dat het paar de minister-president bezoekt, sinds deze in oktober bekendmaakte voor hun huwelijk geen toestemming te vragen aan het parlement. Het gesprek nu is, zo meldt de Rijksvoorlichtingsdienst, ,,op de toekomst gericht''. Balkenende is complimenteus over de internationale staat van dienst van Wisse Smit. ,,Ineens zag hij haar pluspunten'', zegt vriend Huub Oosterhuis, die Mabel en Friso het afgelopen jaar met raad en daad heeft bijgestaan. ,,Het paar heeft de premier geen verwijten gemaakt. Omwille van de koningin.''

Vandaag verliest de tweede zoon van koningin Beatrix zijn rechten op de troon, door Mabel Wisse Smit te huwen. Dat besluit is door de regering genomen, zo onderstreepte Balkenende in oktober. Als reden gaf hij op dat Wisse Smit hem als premier niet álles had verteld over de duur en aard van haar vroegere contacten met de in 1991 vermoorde drugscrimineel Klaas Bruinsma. ,,Tegen onwaarheid is geen kruid gewassen'', zei de premier.

Op maandag 16 juni 2003 voerden Friso en Wisse Smit hun eerste gesprek met minister-president Balkenende, in het Torentje. `Luchtig en zonder zorgen' ging Wisse Smit daar naar toe, volgens een bron aan het hof. Het paar kwam vertellen dat het zich aan het einde van dezelfde maand, op 30 juni, wilde verloven. En dat het wilde dat de regering toestemming zou vragen aan Tweede en Eerste Kamer voor hun huwelijk. Daardoor zou Friso het recht op troonsopvolging behouden, op dat moment als tweede in lijn na kroonprins Willem-Alexander.

Dat betekende werk voor de premier. Hij had nu nog twee weken om na te gaan, met steun van onder meer de inlichtingendienst AIVD, of in het verleden van Wisse Smit beletselen lagen voor het geven van toestemming voor het huwelijk.

Maandag de zestiende leidde dat tot een uitvoerig gesprek over wie zij zijn en hoe ze het leven voor zich zagen. Wisse Smit vertelde lang over de miljardair en filantroop Soros, oprichter van het Open Society Institute waarvan zij Europees directeur is. Ze vertelde over Bosnië, het land waar ze nauw bij betrokken raakte toen ze in 1993 een jarenlange relatie kreeg met Muhamed Sacirbey, Bosnisch gezant bij de VN.

Balkenende vroeg of zij op een of andere manier betrokken was geweest bij de etnische zuivering in Srebrenica. Hij wilde weten of zij informatie had die haar later in opspraak kon brengen. ,,Ik weet niks van Srebrenica'', antwoordde ze.

Een week later voerde Wisse Smit een gesprek onder vier ogen met de minister-president. Daarin kwam ook haar contact met Bruinsma aan de orde. De premier wist er al van, door eerder AIVD-onderzoek. Zij vertelde dat het meer was dan alleen zeilen. Dat ze ook wel eens met hem had gegeten. Maar ze was voorzichtig. ,,Toen ze Balkenende vertelde dat ze Bruinsma überhaupt een hand had gegeven, reageerde hij al geïrriteerd'', zegt vriend Huub Oosterhuis. ,,Hij nam dat zwaar op. Dat heeft het paar ertoe gebracht die relatie low key te brengen.''

,,Het zijn mensen die houden van eindeloos delibereren'', zegt een vriendin. ,,Klaas Bruinsma ging zes keer in de rondte. Ze zijn perfectionistisch. Ze zijn gewend cum laude af te studeren, maar bepaalde dingen kun je niet beïnvloeden.''

Al voor de gesprekken met Balkenende kwamen er waarschuwingen uit hun vriendenkring. Klaas Bruinsma kán een probleem worden. ,,Het was geen liefdesrelatie, maar ze was wel van die meneer onder de indruk'', zegt een vriend van het paar. ,,Het was iemand die haar intrigeerde, een charismatische persoon. Dat heeft ze misschien niet gezegd in die gesprekken.''

Oosterhuis: ,,Tijdens de eerste gesprekken bleek al dat het paar en Balkenende elkaar niet lagen. Het contact verliep moeizaam. Friso en Mabel hebben een andere herkomst, het zijn internationale mensen. Ze leven al tien, twaalf jaar buiten Nederland. Ze waren onwennig bij Balkenende, hij is geen type voor hen.'' Een vriendin: ,,Mabel vond Balkenende geen charismatische of aantrekkelijke man.'' En hij moest vragen stellen over mannen uit een andere wereld. Over Bruinsma, maar ook over Sacirbey.

Op vrijdag 27 juni 2003 sprak minister-president Balkenende vóór de ministerraad met zijn vice-premiers Zalm en De Graaf en een paar andere ministers. Onderwerp: de verloving van prins Friso en Mabel Wisse Smit. Tijdens dat gesprek hoorden de meeste aanwezigen voor het eerst over de contacten tussen Wisse Smit en Bruinsma. ,,Welke Bruinsma'', vroeg een van hen.

Er was in drie dagen tijd met de hulp van het parket Amsterdam een AIVD-onderzoek verricht naar het verleden van Wisse Smit, vooral naar haar relatie met Sacirbey. Dat was erg kort. Was alles bekend, vroegen de ministers? Meer tijd was er in elk geval niet, aldus een betrokkene. De aankondiging van de verloving op 30 juni, die stond vast. Daarvan kon niet worden afgeweken. Op grond van wat bekend was, werd besloten de toestemmingswet in te dienen.

De maandag daarop aan het einde van de middag kondigde een stralende koningin Beatrix in Huis ten Bosch de verloving aan. ,,De toestemmingswet was de vurige wens van Friso's moeder'', zegt Huub Oosterhuis. ,,Na de dood van prins Claus had zij grote behoefte een Oranjeteam te laten zien. Friso heeft altijd het beeld opgeroepen van iemand die niet aan het koningshuis mee wilde doen. Hij hoefde niet zo nodig toestemming te vragen en Mabel al helemaal niet. Dat ze toch bereid waren, had redenen in de affectieve sfeer.''

In september berichtte het zakenblad Quote over een Amsterdams studentenfeest aan de rand van het Vondelpark waar Wisse Smit samen met Bruinsma was verschenen. Friso en Mabel Wisse Smit schrokken toen eind september een vragenlijst van Peter R. de Vries via de Rijksvoorlichtingsdienst werd doorgestuurd. De lijst was gebaseerd op de verklaringen van de voormalige lijfwacht van Bruinsma, de Chileen Charlie da Silva. Is het waar dat u op die datum aanwezig was bij het blikjes werpen? Is het waar dat uw vader financiële hulp heeft geaccepteerd van Klaas Bruinsma?

De laatste vraag werd voorgelegd aan Wisse Smits moeder die via de Rijksvoorlichtingsdienst een brief schreef aan Peter R. de Vries. Daarin ontkende ze de aantijging en vroeg De Vries die vraag uit de publiciteit te houden. Die wens willigde hij niet in. De rest van de vragen beantwoordden Friso en Wisse Smit samen. De RVD stuurde de beantwoorde lijst terug naar Peter R. de Vries. ,,Wat hangt ons boven het hoofd?'', vroeg Wisse Smit.

De televisie-uitzending van 2 oktober waarin Da Silva optrad zag Mabel Wisse Smit thuis in Brussel. Hij beweerde dat zij een intieme relatie had gehad met Bruinsma. ,,Zij was dat wijf van de Lange.'' ,,Ik dacht: dat zal niemand ooit geloven'', zei ze afgelopen week in het NOS-interview. ,,Ik ken die man niet'', zei ze tegen vriendinnen die na afloop bezorgd belden. ,,Ik kan me hem echt niet herinneren.'' Ottolien Lels, die zich de toenmalige vriendin van Bruinsma noemt, zei: ,,We worden verward.''

In de ministerraad die morgen had Balkenende zich nog niet uitgesproken over het wel of niet indienen van een toestemmingswet. Maar de kwestie was als een bom ingeslagen. Een paar ministers trokken voor zichzelf al de conclusie dat dit niet meer goed zou komen.

Op de avond van 3 oktober ontbood de minister-president Wisse Smit in het Torentje. Hij was zeer verontrust. Voor hem op tafel lagen de vragen van Peter R. de Vries. Enkele ontmoetingen bleken meer ontmoetingen te zijn geweest gedurende enige jaren. Wisse Smit had in 1989 en 1990 enkele keren overnacht op de Neeltje Jacoba, de boot van Klaas Bruinsma. En het contact was niet verbroken, alleen de vorm van de vriendschap was anders geworden.

Mabel Wisse Smit beaamde de vragen naar waarheid te hebben beantwoord. ,,Hij liet zijn onwilligheid merken de toestemmingswet door te laten gaan'', zegt Oosterhuis. ,,Hij liet merken dat wat hem betreft beter was als het huwelijk helemaal niet doorging'', zegt een bron aan het hof. ,,Politiek-analytisch is Mabel niet sterk. Ze is doelgericht, praktisch, niet bang, maar een situatie analyseren en strategie bepalen kan ze niet.''

De dag na het gesprek was het `volop crisis'. Balkenende was vertrokken op een vijfdaagse reis door Zuid-Europa als voorbereiding op het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie. Zaterdag belde Mabel haar vrienden om ze te waarschuwen dat `iedereen nu bovenop haar zou duiken'. Ottolien Lels was bereid haar liefdesrelatie met Bruinsma aan de Volkskrant te vertellen bij wijze van damage control.

Koningin Beatrix had het dat weekend moeilijk. ,,Ze heeft niet onmiddellijk het hoofd in de schoot gelegd'', zegt Huub Oosterhuis. ,,Ze heeft zich in alle stilte gehuld. Ze kon niet anders als moeder en staatshoofd. Ze wilde geen tweespalt tussen haar en Balkenende.'' Mabel noemde haar `super'. ,,Ze hebben redelijk snel gezegd: als zich op dit niveau zulke problemen voordoen, willen we dat moeder niet aandoen'', zegt een vriendin van Mabel Wisse Smit. ,,Ze voelden zich gesteund door de familie, maar niet door de RVD.''

Maandag 6 oktober begon Friso aan het schrijven van een brief aan Balkenende. Daarin zou het paar op eigen initiatief verzoeken af te zien van het indienen van de toestemmingswet. ,,Dat is het enige wat we kunnen doen'', zei Mabel. ,,We zitten met handen en voeten gebonden.'' ,,Aangezien wij niet tijdig in alle opzichten open zijn geweest is uw vertrouwen in ons geschonden'', schrijft Friso. Zij bieden allen die zij teleurgesteld of gekwetst hebben publiekelijk hun verontschuldigingen aan en zullen de consequenties hun `verdere leven op waardige wijze dragen'. ,,Die brief van Friso was niet best met zoveel excuses'', zegt Ed van Thijn, oud-minister van Binnenlandse Zaken en vriend van het paar. ,,Ik vond dat geen goede brief.''

Op donderdagavond 9 oktober ontmoette Balkenende Friso om hem zijn besluit mee te delen dat hij afzag van het indienen van de toestemmingswet. ,,Daar werd afgesproken dat ze zelf zouden aankondigen dat de toestemmingswet er niet zou komen'', zegt een bron aan het hof. ,,Ze hadden de indruk dat ze met opgeheven hoofd zouden kunnen vertrekken. Dat was de deal.'' Oosterhuis: ,,Balkenende heeft ze laten weten dat hij ze de eer zou gunnen.''

De volgende morgen overlegde de premier met een paar ministers, onder wie de vice-premiers, voorafgaande aan de ministerraad. Daar werden verschillende manieren besproken om aan te kondigen dat de toestemmingswet niet zou worden ingediend. Dat leidde, bevestigen aanwezigen, tot ,,een welbewuste keuze'' om het initiatief niet aan het paar te laten. Het was de beslissing van de premier, en zo deelde hij het ook in de ministerraad mee. De minister-president wil daar nu niet op reageren, evenmin als hij en de RVD op andere inhoudelijke punten van deze reconstructie hebben willen reageren.

Aan het begin van de middag verdeelde Balkenende op een persconferentie in de hal van zijn ministerie de schuld. Hij wees op de verantwoordelijkheden van zijn voorganger Kok, die de eerste informatie kreeg over Wisse Smits contacten met Bruinsma. Maar vooral op die van het paar, dat zijn vertrouwen geschonden had.

,,Ze raakten in een shock'', zegt een bron aan het hof die met het paar naar de persconferentie op televisie keek. ,,Die avond is het heel zwaar geweest'', zegt Oosterhuis. ,,Die hetze en hekserij had geen eind meer. Balkenende heeft doelbewust het beeld van het naïeve gangsterliefje neergezet om zelf als sterke man uit de bus te komen.''

,,Wat als een rode draad door alles heenloopt'', zegt Ed van Thijn ,,is dat Balkenende daadkracht wilde tonen na de Margarita-affaire waarin hij dat niet had gedaan. Hij wilde niet nog eens in een koningskwestie op zijn bek gaan.'' In het Kamerdebat over de kwestie Mabel kreeg de harde Balkenende voor het eerst lof voor zijn optreden.

Die avond vroegen Friso en Mabel Wisse Smit de minister-president via de RVD om zich dat weekend te mogen verdedigen in een televisie-interview. Oosterhuis: ,,Dat heeft Balkenende ze niet toegestaan. Hij had ze die mogelijkheid moeten bieden. Wel heeft hij het paar korte tijd later laten weten bij het huwelijk aanwezig te willen zijn. Hij stond erop, zo kwam dat op Mabel en Friso over.'' Het uitgebreide AIVD-onderzoek dat het kabinet na het afgelasten van de toestemmingswet instelde, toonde geen nieuwe verontrustende feiten aan in het verleden van Mabel Wisse Smit.