Bejaarde nazi's alsnog vervolgd

In Italië is een proces heropend tegen zeven nazi's die worden verdacht van betrokkenheid bij de moord op een heel dorp in 1944. Vittorio Taviani verfilmde het drama.

Regisseur Vittorio Taviani, co-regisseur van de wereldberoemde film La notte di San Lorenzo, die gaat over het uitmoorden van een Italiaans dorp door de nazi's, is tevreden: ,,Eindelijk gerechtigheid.'' De Italiaanse justitie heeft het proces tegen zeven nazi's heropend die in de zomer van 1944 betrokken waren bij de moord op 560 mensen in het Toscaanse dorpje Sant'Anna di Stazzema.

Niet het dorpje waarover de film ging, maar toch. ,,Het kwaad dient te worden vervolgd tot in het oneindige'', zegt Taviani. ,,De pijn die mensen hebben geleden, vraagt om een veroordeling. Anders zou men voor de toekomst het idee kunnen krijgen dat doden mag, omdat de geschiedenis het vergeet.''

Samen met zijn broer Paolo maakte hij in 1982 een film die ging over een vergelijkbare moordpartij door nazi's. De gebroeders Taviani baseerden hun film op eigen ervaring. Op 10 augustus 1944, toen de Amerikanen samen met de partizanen de nazi's dreigden terug te dringen, dwongen de Duitsers alle bewoners van het dorp San Miniato bij Pisa om naar de kerk te gaan. In hun huizen werden mijnen gelegd en de Duitsers zeiden dat de mensen alleen in de kathedraal veilig zouden zijn.

De Taviani's weigerden naar de kathedraal te gaan en vluchtten met een groep dorpelingen. Taviani: ,,Onze vader vertrouwde het niet en nam ons mee. Dat heeft ons het leven gered.''

Nadat de andere dorpelingen zich hadden gemeld bij de kerk, blokkeerden de nazi's de deuren en verwijderden zich. Enige tijd later ontplofte er een grote hoeveelheid explosieven, bij de huizen maar ook bij de kerk, met een slachting als gevolg. In deze zaak is nooit iemand veroordeeld, omdat nooit duidelijk werd of het nazi's waren die de bommen lieten ontploffen, of dat het ging om een aanval van Amerikaanse vliegtuigen die per ongeluk een verkeerd doel onder vuur namen.

Taviani: ,,Onze film is een allegorie op alle gevallen in Italië, Frankrijk en elders, waar nazi's hele dorpen net zo hebben uitgemoord. Daarom juich ik het toe dat wat betreft Sant'Anna di Stazzema het proces is heropend. Te lang heeft men deze zaken proberen af te dekken. Men heeft na de oorlog de schuldigen de hand boven het hoofd gehouden. Schandalig. Het belette de Italianen zich een goed beeld te vormen van hun verleden.''

Tot 1990 vervolgde de Italiaanse justitie deze misdaden zelden. Toen troffen onderzoekers een kast aan vol met documenten van een onderzoek dat de Italiaanse overheid direct na de oorlog had gedaan. De kast stond met de laden naar de muur gekeerd, het onderzoek was gestaakt. Uit die laden rolden documenten die de heropening rechtvaardigden van de rechtszaak tegen zeven nazi's die medeverantwoordelijk waren voor de dood van 560 burgers in Sant'Anna. Het onderzoek richt zich, behalve op de moord zelf, ook op de wijze waarop de zaak na de oorlog in de doofpot is gestopt. Volgens historici zouden de Italianen terughoudend zijn geweest met vervolging van Duitsers uit angst zelf ter verantwoording te worden geroepen voor wat de Italiaanse fascisten de joden hadden aangedaan.

De rechtszaak tegen de eerste drie nazi's is dinsdag geopend. Het betreft twee 82-jarigen en een 79-jarige man. Pas als ze schuldig worden bevonden, zal Italië vragen om hun uitlevering. Dan wacht de drie vanwege hun hoge leeftijd geen gevangenisstraf, maar levenslang huisarrest ergens in Italië.

Taviani: ,,Dat de daders bejaard zijn, is geen reden om ze niet te vervolgen. De mensen die ze vermoordden waren twintig of dertig jaar, die hebben geen kans gekregen tot hun tachtigste te leven.''