Zappen bij Campert of Haitink

Ondanks de verwachte lage kijkcijfers waagt de NPS zich vanaf volgende week aan een dagelijks cultuurprogramma.

Alsof er al bij voorbaat een deken van doem overheen lag – zo presenteerde de eindredacteur zijn nieuwe kunstprogramma. Hij vertoonde statistieken waaruit bleek dat 67 procent van de Nederlandse bevolking zegt zich ,,niet zo'' voor kunst te interesseren, en dat ruim de helft in het afgelopen jaar geen museum heeft bezocht noch een literair boek heeft gelezen. En voorts verkondigde hij, het Sociaal Cultureel Planbureau citerend, dat bij dertigers een teruglopende belangstelling voor traditionele kunstvormen te zien is. Zodat de theorie dat die belangstelling bij het vorderen van de leeftijd vanzelf groeit, niet meer opgaat. De eindredacteur zei het niet met zoveel woorden, maar hij wekte de indruk een hard hoofd in de hele onderneming te hebben.

Maandag begint TV3, een nieuw kunstprogramma van de NPS dat dagelijks om half acht wordt uitgezonden op Nederland 3, op het tijdstip waar tot dusver B&W te zien was. De serie duurt voorlopig tot 3 juli, en keert vanaf eind augustus nog vijf weken terug. Het verdere verloop is nog onzeker. Het programma wordt beurtelings gepresenteerd door Matthijs van Nieuwkerk en Hadassah de Boer, rechtstreeks vanuit een foyer van de Stadsschouwburg in Amsterdam. Elke avond ontvangt men een hoofdgast en een ,,observeerder'' die een nieuwe kunstuiting bespreekt: Ronald Giphart voor boeken en films, Jim de Groot voor muziek, Manon Uphoff voor podiumkunsten en Cornald Maas voor de media.

Een dagelijks kunstprogramma was er op de Nederlandse televisie nog niet. Wel een mismoedig makende reeks wekelijkse programma's. In de afgelopen tien seizoenen werden er welgeteld tien gemaakt. Daarvan zijn er acht binnen één seizoen (en soms al na een paar maanden) gesneuveld: Roerend Goed, Kunstmest, Panorama Vrijdag in twee verschillende versies, C-Land, Opium TV, Propaganda en Kunst moet zwemmen. Het enige succesprogramma was De Plantage, dat niet door de omroep werd stopgezet, maar door presentatrice Hanneke Groenteman. En het enige dat nu nog bestaat, is het in een grafkelder gesitueerde R.A.M., dat volgend seizoen zelfs wordt geprolongeerd. Alleen het ietwat schrikachtige presentatieduo Pieter Bouwman en George van Houts keert na de zomer niet meer terug.

En wat ook de oorzaak van alle mislukkingen is geweest, het kwam uiteindelijk steeds op hetzelfde neer: te weinig kijkers, weg ermee. Dankzij de ruimhartige etikettering die de omroepen op hun programma's toepassen – om aan te tonen dat ze aan alle wettelijke verplichtingen voldoen – is er sinds jaar en dag maar één zeer goed bekeken kunstprogramma op de Nederlandse televisie: Tussen kunst en kitsch, met een gemiddelde van 1,3 miljoen kijkers.

Die kijkcijfers zijn van belang, omdat de omroep zich tot taak heeft gesteld een aandeel van 40 procent op de kijkersmarkt te halen. Dat betekent, dat op ieder willekurig moment 40 procent van alle tv-kijkers naar één van de drie publieke zenders moet kijken. Dezer dagen schommelt dat percentage rondom de 36. In de zucht om de 40 te halen, is elk van de drie netten een bepaald marktaandeel opgelegd. Nederland 3 haalt dat echter bij lange na niet; de zender kwam de afgelopen weken niet hoger dan zo'n 6,5 procent, terwijl er 10 procent is geëist. Elk programma wordt daaraan afgemeten. Ook het nieuwe kunstprogramma. Weliswaar houden de bestuurders rekening met een aarzelende start, maar ze zouden toch graag zien dat TV3 binnen niet al te lange tijd een half miljoen kijkers gaat trekken.

Een omroep die zichzelf zozeer afhankelijk heeft gemaakt van zelfopgelegde – maar intussen ook aan Den Haag beloofde – kijkcijfers, staat onder hevige druk. Het symposium dat de NPS half maart organiseerde voor tv-makers in de culturele sector, had dan ook al meteen iets wanhopigs. Het moest volgens de organisatoren antwoord geven op de vraag of high culture en low culture in één programma kunnen samengaan. En ter plekke, in een zaal van het Artis-gebouw in Amsterdam, bleek het bovendien bedoeld te zijn om TV3 te lanceren.

Maar ten slotte kwam de bijeenkomst voornamelijk in het teken te staan van een akelig dilemma: enerzijds de wettelijke taak om meer aan kunst en cultuur te doen, en anderzijds de wens om meer publiek te trekken. Hoe paradoxaal dat is, werd prompt vanuit de zaal geïllustreerd door tv-producent en -presentator Harry de Winter, die in het programma Wintertijd gasten portretteert via hun favoriete muziekfragmenten. Zodra hij een gast van het kaliber Remco Campert, Harry Mulisch of Salman Rushdie ontvangt, wordt zijn gemiddelde kijkdichtheid gehalveerd. Zijn vaste kijkers zien blijkbaar liever Patricia Paay, André van Duin of Umberto Tan.

Daarop was het woord aan Oscar van der Kroon, die als onderzoeksjournalist bij Zembla de bouwfraude aanhangig maakte en nu als eindredacteur van TV3 aan het hoofd van een twintigkoppige redactie staat. En wat hij vervolgens op sombere toon te berde bracht aan statistieken en onderzoekresultaten, deed de stemming tot onder het nulpunt zakken. Terwijl zijn programma nog moest beginnen, liet Van der Kroon al doorschemeren dat het eigenlijk onbegonnen werk was zoiets in het huidige omroepbestel op te zetten. TV3 wordt ,,afwisselend, brutaal, niet saai en toch niet oppervlakkig'', zei hij nog, in de hoop de zaal tot enig aanmoedigend enthousiasme te bewegen. Maar het was vergeefs. Zelfs zijn eigen presentator Matthijs van Nieuwkerk, die de Artis-bijeenkomst leidde, gaf publiekelijk blijk van afkeer jegens alle gepraat over marktaandelen. ,,Daar wordt iedereen chagrijnig van'', zei hij.

En zo is het. Een programma kan alleen maar goed worden als de makers er zelf plezier in hebben – en niet al vooraf worden ontmoedigd door de gedachte dat er duizenden kijkers weglopen als er een high culture-icoon als Bernard Haitink in beeld zou komen. Of door een veel te krampachtige formule met een veelheid van vaste rubriekjes uit angst voor een gebrek aan variatie. Variatie op zichzelf betekent niets; de geanimeerde manier waarop een groepje ,,observeerders'' wekelijks op de BBC aan een kale tafel de kunst van de week zit te bespreken, is heel wat bezienswaardiger dan een programma dat zonder zichtbare geestdrift is volgestouwd met kortademige onderwerpjes.

Al zou het onjuist zijn de BBC weer eens alleenzaligmakend te verklaren: de dagelijkse Late Show, die na Newsnight zo'n lichtend voorbeeld vormde voor veel Nederlandse programmamakers, werd al in 1994 geschrapt. Een gemiddelde van een half miljoen kijkers was voor Britse begrippen te weinig. Ook daar is de publieke omroep nu eenmaal niet immuun voor de kijkcijfers.

Een half miljoen kijkers zal TV3 niet halen. Maar dat zou er ook helemaal niet toe moeten doen. Een actualiteitenrubriek over kunst is een normaal onderdeel van het programma-aanbod, of zou dat moeten zijn. En zo hopeloos is het met de potentiële belangstelling niet eens gesteld. Tegenover de 67 procent die volgens het omroeponderzoek verklaarde ,,niet zo'' geïnteresseerd te zijn in kunst, staan immers twee andere groepen: 9 procent is ,,sterk'' geïnteresseerd en 22 procent ,,tamelijk sterk''. Als het dan toch over cijfers moet gaan: dat zijn cijfers die de burger, en de makers van TV3, moed moeten geven.

TV3, dagelijks vanaf 26/4, Ned.3, 19.35u.