Verliefd op een indianenmeisje

Alle landen en volken op aarde zijn gelijkwaardig. Dat is de boodschap van Jean-Philippe Rameau's barokke musical `Les Indes galantes'.

Al in 1981, toen het Orkest van de Achttiende Eeuw werd opgericht, wilde Frans Brüggen een prachtproductie van het opera-ballet Les Indes galantes van Rameau maken en daarmee door Europa toEren. Pas nu, drieëntwintig jaar later, komt het ervan. Het opzienbarende topstuk van de 18de-eeuwse Franse opera wordt uitgevoerd in Polen, Nederland en Italië. Daarmee worden de bedoelingen van Jean-Philippe Rameau en zijn librettist Louis Fuzilier in dit jaar waarin het Verenigde Europa met tien landen wordt uitgebreid, slechts op mini-schaal uitgedragen. De boodschap van Les Indes galantes is immers dat alle landen en volken op aarde gelijkwaardig zijn en dat ze met elkaar moeten leven in vrede.

Frans Brüggen zit bij de repetitie van een aria door een Franse sopraan voorovergebogen over de partituur van Rameau. Buiten ligt het Amsterdamse westelijk havengebied, in de studio klinkt een klavecimbel. Grijs was Brüggen altijd al, inmiddels is hij uiterlijk ook sterk gegroefd en oogt hij erg stram en breekbaar. Maar van binnen voelt hij zich nog fris en enthousiast over de revolutionaire barokmuziek van Rameau: hier heeft hij decennia naartoe geleefd. Elk nootje van de zangeres volgt en beoordeelt hij. Elke aanmerking of suggestie voor variaties wordt door haar bijna sidderend in ontvangst genomen. Frans Brüggen is wereldberoemd, zijn autoriteit staat buiten discussie, zijn mening wekt diep ontzag.

Tijdens een pauze prijst Brüggen de muzikale vernieuwingen die Rameau, een tijdgenoot van Bach en Händel, in de eerste helft van de 18de eeuw doorvoerde. Het orkest groter en kleurrijker met een grotere variatie aan instrumenten dan eerder het geval was bij Jean-Baptiste Lully, de hofcomponist van Lodewijk de Veertiende. Ook de compositietechniek evolueerde sterk. Rameau was een befaamd muziektheoreticus en toonde zich buitengewoon spitsvondig op het gebied van ritmiek en harmonie. Hij publiceerde zijn baanbrekende Traité de l'harmonie in 1722 en schreef daarna nog tientallen andere boeken en brochures over muziektheorie.

Maar Rameau was ook een man van de praktijk: hij illustreerde zijn ideeën in enkele collecties klavecimbelstukken en een reeks opera's, waarvan Les Indes galantes uit 1735 de bijzonderste is. Al met zijn eerste opera Hippolyte et Aricie manifesteerde Rameau zich als een omstreden vernieuwer en schreef hij muziekhistorie die wegens zijn moderniteit nog altijd uitvoerig wordt naverteld.

Zijn dramatiek en complexiteit bezorgden Rameau bij sommigen zelfs de naam `de Orfeus van onze eeuw'. Maar anderen klaagden juist over de ingewikkeldheid en de `onnatuurlijkheid' van zijn muziek. Hippolyte et Aricie was ook de eerste opera die betiteld werd met het woord `barok'. In het baroktijdperk werd die term zelfs voor het eerst gebruikt in negatieve zin.

Rameau's Les Indes galantes is nog steeds een buitengewoon moderne opera. Achteraf is het bij zijn ontstaan te zien als een `work in progress'. Bij de première op 23 augustus 1735 in de Opéra van Parijs bestond het werk uit een proloog en twee actes, die `entrées' (opkomsten) heetten. Drie dagen later werd er een derde entrée aan toegevoegd. Die werd twee weken later alweer helemaal omgewerkt, omdat de Fransen het absurd vonden dat de held zich als een vrouw vermomde. Het jaar daarop volgde nog een vierde en laatste entrée. Al die entrées zijn zelfstandige delen, telkens met een eigen verhaal en wisselende personages.

Gedanst

Men kan Les Indes galantes zelfs betitelen als een barokke musical, want er wordt daarin niet alleen veel gezongen, maar ook veel gedanst. Voor de Fransen was dat nu juist weer niets bijzonders. Ballet in opera was in Frankrijk feitelijk verplicht sinds 1653, toen in het Ballet Royal de la nuit de 20-jarige Lully danste met de 14-jarige Lodewijk de Veertiende. Die Franse ballettraditie in de opera zou eeuwen standhouden. Ook Verdi en Wagner moesten dansscènes in hun opera's bijcomponeren, wanneer zij in Frankrijk wilden worden uitgevoerd. En zo kent de operahistorie vele `Parijse versies'.

Maar echt bijna `eigentijds' is Les Indes galantes omdat het een wereldopera is, zelfs de eerste `multi-culti-opera'. De vier entrées spelen in vier verschillende werelddelen en boden de Parijse operabezoekers aan het eind van de grote ontdekkingsreizen een panoramisch beeld van de aarde, de aantrekkelijke exotische plaatsen waar ze zelf nooit zouden komen. De eerste entrée De genereuze Turk speelt op een eiland in de Indische oceaan. In de tweede entrée zien we Peru, waar de Inca's een zonnefeest vieren. De derde entrée is een bloemenfeest in Perzië. En in de vierde entrée Les sauvages (De wilden) zien we Indianen in Noord-Amerika.

Het bijzondere van Les Indes galantes is dat al die verschillende culturen niet alleen worden voorgesteld als primitief, merkwaardig of interessant, maar juist als evenwaardig of zelfs superieur aan de Europese cultuur. Ook in verre streken – die vroeger allemaal `Indië' werden genoemd, kende men beschaving en gedroeg men zich `galant', zelfs in Franse ogen. De hele wereld en alle mensen daarop zijn immers scheppingen van God. Voltaire zei: ,,Ik zeg u dat we alle mensen als broeders moeten beschouwen'' en Schiller zei het hem na in het door Beethoven gecomponeerde `Alle Menschen werden Brüder'.

Les Indes galantes is met die hooggestemde idealen een typische uiting van de 18de-eeuwse Verlichting, die wilde afrekenen met vooroordelen en minachting van het andere, vreemde of het onbekende. Niettemin was dat na de 16de- en 17de-eeuwse Spaanse slachtingen in Zuid-Amerika nog steeds een utopie: de slavenhandel zou pas in de 19de eeuw, worden afgeschaft.

Echte indianen

In 1725, tien jaar voor de première van Les Indes galantes waren in Parijs twee echte indianen opgetreden, beschreven door een recensent van de Mercure de France. ,,Twee wilden, onlangs aangekomen uit Louisiana, lang en goed gebouwd en ongeveer vijfentwintig jaar oud, dansten drie soorten dansen, samen en solo, in een stijl die geen twijfel liet dat ze de passen en sprongen zeer ver van Parijs hadden geleerd. De eerste danser stelde een stamhoofd voor, een beetje meer aangekleed dan in Louisiana, maar met nog voldoende naakt. Hij presenteerde de vredespijp die men aan de vijand aanbiedt. Daarna dansten ze samen de vredesdans. De tweede dans, oorlog genoemd, stelt een bijeenkomst van wilden voor. Daarna dansten ze een overwinningsdans.''

Dat evenement is ongetwijfeld gezien door Rameau of door zijn librettist Fuzelier. Les Indes galantes eindigt met een soortgelijke scène: Les sauvages, die zich afspeelt in een bos in Noord-Amerika, dichtbij Franse en Spaanse koloniën. Een Fransman en een Spanjaard dingen naar de hand van Zima, de dochter van het indianenstamhoofd. Maar Zima vindt de liefde van de Spanjaard te sterk en de liefde van de Fransman te zwak en kiest uiteindelijk voor een indianenheld, de `nobele wilde'. Wat beschaamd doen de Europeanen mee aan de plechtigheid met de Grote Vredespijp. Zima zingt: ,,De natuur, die onze harten maakt, blijft ze leiden.''

Zo heeft elke entrée een verhaal waarin Europeanen worden geconfronteerd met vreemde culturen, dankbaar gebruikt voor exotische decors en opwindende dansmuziek. Maar de vredesboodschap van Les Indes galantes had in 1735 ook een actuele politieke betekenis, omdat Frankrijk was betrokken geraakt in de Poolse successie-oorlog en hoopte op Turkse steun tegen Oostenrijk. Vooral de eerste entrée, waarin een edelmoedige Turk Osman een Franse marineofficier vrijlaat, was in Frankrijk omstreden wegens de Turkse oorlogszuchtigheid. Tegenwoordig ziet men deze entrée vooral als een voorloper van Mozarts opera Die Entführung aus dem Serail (1782), ook al zo'n nobele Turk, die een westerling zijn vrijheid geeft.

De actualiteit van die historische ethische en maatschappelijke dimensie van Les Indes galantes is ook te ontdekken in de productie die Frans Brüggen dirigeert. De muzikale uitvoering is `authentiek' en bewijst eer aan het genie van Rameau. De enscenering van Jeroen Lopes Cardozo, de vormgeving van decors en kostuums en de choreografie van de dansen zijn eigentijds. De voorstelling ging deze week in première in Polen, komt dan naar Nederland en wordt ook nog vertoond in Italië. Het zijn allemaal landen met troepen in Irak, een land met een andere cultuur en religie, waar westerlingen en Iraki's geen broeders van elkaar zijn, waar de oorlog in gevecht is met de vrede.

`Les Indes galantes': 27, 29, 29/4 Stadsschouwburg Utrecht; 1, 2/5 Stadsschouwburg Amsterdam; 4/5 Paduakerk Haarlem (concertant); 7, 8/5 Rotterdamse Schouwburg.