Ouderen eisen indexatie van hun pensioen

Onder druk van de vergrijzing tekent zich een nieuw sociaal strijdtoneel af. Het is niet langer werkgevers tegen werknemers, nu nemen de gepensioneerden het op tegen werkgevers én werknemers. Bijvoorbeeld over prijscompensatie.

Dat was schrikken. Een brief van de advocaat van hun eigen pensioenfonds. Of de gepensioneerdenvereniging van uitgever Koninklijke Brill in Leiden zich van verdere publiciteit wilden onthouden. De advocaat stelde schadeclaims in het vooruitzicht.

En waarom? De gepensioneerdenvereniging (48 leden) had eind 2002 de euvele moed in het Leidsch Dagblad te klagen over het feit dat hun pensioenfonds de gepensioneerden zo'n karige prijscompensatie (indexatie) uitbetaalt.

Uit becijferingen van twee onafhankelijke rekenaars blijkt de gepensioneerden van Brill keer op keer dat zij bar weinig indexatie krijgen. De verhoging blijft achter bij de structurele loonsverhoging in de bedrijfstak, bij de inflatie en bij de indexatie die andere pensioenfondsen geven. De klacht in het Leidsch Dagblad was ook een hartenkreet, omdat het bestuur van het pensioenfonds geen direct contact met de gepensioneerdenvereniging wilde hebben.

De Brill-gepensioneerden kregen vorig jaar één procent indexatie, terwijl de inflatie, de stijgende zorgkosten en de lokale lasten omhoogschoten. Wat hen extra pijnlijk trof, was dat hun voormalige werkgever het grootste deel van die periode van hun pensioenfonds een korting kreeg op de pensioenpremie die hij moest betalen, of helemaal geen premie hoefde te betalen. Tussen 1985 en 2001 hoefde de werkgever namelijk minder dan de kostprijs voor de pensioenen te betalen. De werkgever kreeg van het pensioenfonds een korting op de kostprijspremie die wel eens opliep tot honderd procent, zo blijkt uit een overzicht dat een van de gepensioneerden heeft gemaakt. Honderd procent korting betekent: nul premie betalen.

De klacht van de Brill-gepensioneerden en de pinnige reactie van hun pensioenfonds illustreren een nieuw sociaal strijdtoneel. Niet langer is het de `traditionele' strijd tussen werkgevers tegen werknemers, om loonruimte en secundaire arbeidsvoorwaarden. In de vergrijzende samenleving liggen de breuklijnen ook anders: gepensioneerden versus werkgevers én werknemers.

Gegevens van het demografisch onderzoeksbureau Nidi suggereren zelfs een scheiding der geesten: ouderen denken dat bijvoorbeeld het `staatspensioen' houdbaar is, jongeren (tot 45) verwachten forse dalingen.

De verhoudingen worden op scherp gezet door de kater van de jaren negentig. Na de sluipende beurskrach, de gestage rentedaling en de jarenlang ondermaatse pensioenpremies moeten talloze pensioenfondsen nu radicaal de tering naar de nering zetten. Dat doet pijn. En dat maakt emoties los, die tot in de rechtszaal gehoord worden.

Vorige week won de Vereniging van Gepensioneerden van zuivelcoöperatie Campina een kort geding tegen hun eigen pensioenfonds. De rechter veegde de bezuinigingsoperatie die Campina met de vakbonden had afgesproken voor de beperking van de indexatie met 1,2 procentpunt van tafel. Het gaat om zo'n 6.700 gepensioneerden.

Het pensioenfonds heeft geld genoeg, was kort gezegd de redenering van de rechter. De verhouding tussen het vermogen van het fonds en de verplichtingen was eind 2003, ondanks de lage rente en een dubbele beurkrach (2001, 2002) een comfortabele 113 procent, schatten de gepensioneerden. Bovendien wisten zij zich gesteund door twee voormalige directieleden, die verklaarden dat de bedragen die de onderneming in de jaren negentig bespaard had met een lagere pensioenpremie in slechte tijden weer naar het pensioenfonds zouden vloeien. De gepensioneerden schatten dit premievoordeel op 180.203.000 euro. Andere rechtszaken lopen nog.

De gebruikelijke loyaliteit van gepensioneerde werknemers aan hun oud-werkgever vervaagt snel. De Vereniging van Gepensioneerden van Océ voert een rechtszaak over de indexatie van 2003. Vakbond de Unie daagt zuivelbedrijf Friesland Coberco voor de rechter om ondermaatse indexatie in 2002 en 2003.

Werknemers én gepensioneerden van Esso stapten samen naar de rechter om het indexatiebeleid van hun werkgever aan de kaak stellen, maar verloren. Gepensioneerden van de Nederlandse dochter van het Finse staatsbedrijf Kemira hadden na jaren procederen wel succes.

Elke pensioenregeling is weer anders, en volgens de Consumentenbond zijn er wel 22.000 verschillende regelingen. Daardoor is ook elk conflict over indexatie weer verschillend. De rode draad is: geld en zeggenschap.

Eerst het geld.

,,Over de duim uitgerekend zou ik zeggen dat Friesland Coberco door de lagere indexatie 36 miljoen euro heeft bespaard'', zegt Unie-bestuurder G. Kruithof. Op basis van de CAO-afspraken had de indexatie 3 procent moeten zijn, zegt De Unie, maar het was 1,9 procent (2002) en 1,4 procent (2003). Kruithof schat dat de 16.000 gepensioneerden van Friesland Coberco gemiddeld genomen 1.000 tot 1.500 euro aan inkomsten hebben gemist door de beperkte indexatie.

Net als bij Brill wordt het ongenoegen van de klagende Unie bij Friesland Coberco aangewakkerd door het voordeel dat de werkgever jarenlang heeft genoten. Kruithof. ,,Het komt erop neer dat Friesland Coberco de pensioenpremie betaalde uit de opbrengst van de beleggingen. De premies gingen niet ten laste van de winst. Daarmee hou je je aandeelhouders tevreden.''

In 2002 had Friesland Coberco op zijn totale personeelskosten van 396 miljoen euro (bijna 17.000 medewerkers) maar 7 miljoen euro pensioenkosten, oftewel 2 procent. Landelijk vormen pensioenkosten ongeveer 14 procent van de loonsom.

De pensioenfondsen die in de beklaagdenbank staan illustreren de trend van aangetaste oudedagsreserves. De pensioenvermogens zijn sinds een jaar licht in herstel na meerdere vernietigende aanslagen: lage rente, beurskrach, te lage pensioenpremies, met de lonen meegestegen pensioentoezeggingen.

Om de tering naar de nering te zetten verhoogt de pensioenwereld de premies en worden de toekomstige pensioenen voor met name carrièremakers versoberd. Bij steeds meer fondsen is pensioen niet langer gekoppeld aan het laatst verdiende loon, maar het gemiddeld verdiende salaris.

Ook de gepensioneerden krijgen een deel van de rekening gepresenteerd. In 2003 kregen 900.000 gepensioneerden geen of minder dan de reglementair vastgelegde indexatie, blijkt uit cijfers van het ministerie van Sociale Zaken. Dit jaar komen daar ruim 600.000 mensen bij doordat gepensioneerde ambtenaren en leraren (ABP) minder prijscompensatie krijgen. Ook in de bedrijfstak metaal, bij uitgever PCM, bij PNO Media, bij Akzo Nobel, bij Hoogovens en bij Stork, krijgen gepensioneerden dit jaar geen of minder indexatie.

De aantasting van hun koopkracht drukt gepensioneerden met de neus op de feiten: wordt mijn pensioen wel verhoogd? En wie beslist daarover?

In weerwil van wat talloze werknemers tijdens hun loopbaan denken, is indexatie geen recht dat is vastgelegd in hun pensioenregeling. Indexatie is bij vrijwel alle pensioenfondsen een zogeheten voorwaardelijke toezegging. Als de financiële positie van het pensioenfonds gezond is, kan het bestuur besluiten om (volledige) indexatie te geven. Maar het bestuur kan bij onvoldoende financiële middelen ook de indexatie beperken of schrappen.

En in die besturen zijn gepensioneerden mondjesmaat vertegenwoordigd. In de fondsen die voor complete bedrijfstakken werken, zoals overheid en onderwijs (ABP) en zorg en welzijn (PGGM), zitten geen directe vertegenwoordigers van gepensioneerden. Daar maken vakbonden en werkgevers de dienst uit. Bij pensioenfondsen van individuele ondernemingen zitten steeds vaker wel afgevaardigden van gepensioneerden.

Voor ouderen is de beperking van indexatie een bitter gelag. Bijna een kwart van de Nederlandse 65-plussers, in totaal een half miljoen mensen, heeft een pensioen bovenop de AOW van minder dan 250 euro per maand, becijferde emeritus hoogleraar sociologie G. Braam onlangs in deze krant. Onder de 65-plussers zijn de inkomens tamelijk scheef verdeeld: een deel heeft dankzij eigen huis en goed pensioen weinig inkomenszorgen, maar een ander deel zit op of dichtbij de armoedegrens. Onder hen zijn oudere vrouwen oververtegenwoordigd: zij leven langer dan mannen en hebben geen of weinig pensioen.

Waarom hebben pensioenfondsen (ex-)werknemers nooit een recht op indexatie gegeven? Een zaak van regels en pegels. Een pensioenfonds dat een indexatierecht geeft, moet daarvoor op last van accountants en van de toezichthoudende Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK) ook geld opzij zetten.

Dat betekent: hogere premies voor werknemers en werkgevers. Dat is afzien voor de sociale partners en de economie.

Een indexatierecht staat nummer een op het lijstje van grootste bedreigingen voor het Nederlandse pensioenstelsel dat pensioenexpert G. Verheij van VNO-NCW bij wijze van spreken in zijn binnenzak draagt. Toenmalig staatssecretaris H. Hoogervorst (VVD) van Sociale Zaken schatte twee jaar geleden dat een indexatierecht ,,fors meer dan 100 miljard euro'' extra reserves zou kosten.

Maar sommige gepensioneerdenclubs smeken om een wettelijk indexatierecht. Drie jaar geleden hebben de PvdA en D66 een wetsontwerp van die strekking ingediend. De Vereniging van Gepensioneerden van Dow Chemical stuurde vorig jaar nog een brandbrief naar de vaste Tweede Kamer commissie van Sociale Zaken. Hun pensioenen zijn de afgelopen tien jaar 31 procent achterbleven bij pensioenen die wel een indexatie hadden. Indexatie is geen wettelijk recht, en daarom, zo zeggen de Dow-gepensioneerden, betaalt Dow geen indexatie. Inmiddels heeft het Zeeuwse CDA-kamerlid M. Koomen de gepensioneerden beloofd hen te helpen meer politieke aandacht voor hun lot te krijgen.