Iedereen heeft de beste plannen voor het Groene Hart

Vandaag buigt het kabinet zich over de Nota Ruimte. De concurrentiepositie en ontwikkeling staan hierin centraal. Wat betekent dat voor het Groene Hart?

De wandeling is fraai. Kuieren met Bernt Feis over de 's-Gravensloot aan de noordrand van Woerden, een oude vluchtroute voor hoogwater, met uitzicht over de Kamerikse Polder en in het zuiden Park Bredius, een voormalig landgoed binnen de grenzen van het vestingstadje middenin het Groene Hart.

Bernt Feis, inwoner van Woerden, is directeur van de Stichting Groene Hart. Die komt op voor de belangen van het gebied, geologisch ingeklemd tussen strandwallen, zandruggen en rivieroevers met dijken, en eeuwig bedreigd door oprukkende steden.

Nu nog, vertelt Feis, weten de Woerdense bestuurders zich enigszins te beheersen bij het volbouwen van de stad en de directe omgeving. Zijn ergernis als inwoner van Woerden beperkt zich tot een strook grond aan de rand van het park waar op last van een projectontwikkelaar dure woningen zullen verrijzen, en tot de uitbreiding van verzorgingshuis Oude Landt, dat stukjes van Park Bredius heeft afgesnoept. De eventuele ambities van de stad worden verder afgeremd door de provincie Utrecht, die het buitengebied in betrekkelijke harmonie met de gemeenten bewaakt.

Maar straks? Hoe zal Woerden er over twintig jaar uit zien, wanneer gemeenten meer vrijheid krijgen om te bouwen wat ze willen? Hoe zal het Groene Hart er uitzien, als dit kabinet zijn zin krijgt en de Nota Ruimte door het parlement weet te loodsen? Bernt Feis vreest het ergste. ,,Er is al sprake van een extreme versnippering. We hebben hier te maken met drie provincies en zo'n 45 gemeenten, waarvan de helft minder dan 15.000 inwoners telt. Al die gemeenten willen hun eigen sporthal of overdekte zwembad bouwen, hun eigen bibliotheek en hun eigen bedrijventerrein. In de afgelopen jaren zijn de provincies zich gaan richten op het vaststellen van contouren waarbuiten niet gebouwd mocht worden, of slechts een beperkt aantal woningen. Dat is best goed verlopen. Maar nu wil het kabinet de gemeenten meer vrijheid geven. Dat is een gevaarlijke ontwikkeling. Het rijk is bezig de relatie tussen gemeenten en provincies te verstoren. Je moet niet stoken in een goed huwelijk.''

Het Groene Hart staat ter discussie. Voor de zoveelste keer. Vandaag stelt het kabinet de Nota Ruimte vast, afkomstig van minister Sybilla Dekker (VROM). Uitgangspunt voor de komende twintig jaar is dat de ruimtelijke ordening moet bijdragen aan de internationale concurrentiepositie van Nederland. Vooral de Randstad moet vooruit worden geholpen. De nota rept verder van sterke steden en een vitaal platteland, het vergroten van veiligheid en het waarborgen van de ruimtelijke kwaliteit en de ontwikkeling daarvan.

Het Groene Hart is niet meer heilig. Er is de afgelopen jaren al geknabbeld aan de historische grenzen van het Groene Hart, zoals bij de bouw van de Utrechtse wijk Leidsche Rijn en het zenderpark in IJsselstein. De Nota Ruimte gaat verder. Bij Weesp en Muiden worden de grenzen aangepast om grootschalige woningbouw mogelijk te maken. Utrecht mag aan de westrand een luxe woonwijk bouwen in de polder Rijnenburg. Bij Waddinxveen valt de Zuidplaspolder er voortaan buiten om verstedelijking mogelijk te maken. Zo wordt het Groene Hart letterlijk kleiner.

Maar ook middenin het Groene Hart wordt meer mogelijk. Zo geldt de zone tussen Bodegraven, Alphen en Leiden langs de Oude Rijn als een `transformatiezone' waar de functies wonen en werken `versterkt' worden. De nieuwe lightrailverbinding RijnGouweLijn komt er te liggen. Onlangs is bij Alphen aan den Rijn de eerste schop voor een containerhaven de grond in gegaan. De gemeente Alphen wil zelf veel woningen en ook bedrijventerreinen bouwen. En er moeten woningen komen die niet in de buurt van Schiphol gebouwd kunnen worden, vanwege de milieunormen.

Veel van de plannen voor het Groene Hart vallen goed bij de Zuid-Hollandse gedeputeerde Lenie Dwarshuis, voorzitter van het Bestuurlijk Platform Groene Hart. Zij zegt: ,,Wij zijn heel tevreden over wat er in de Nota Ruimte staat. Het Groene Hart moet niet worden volgebouwd, maar moet ook niet worden begrensd door een hek waarvan alleen een paar mensen de sleutel hebben. Het is een uniek onderdeel van de Randstad Holland, omsloten door een stedenring, en heeft als zodanig vele functies. Het is een uitloopgebied waar stedelingen volop kunnen fietsen en roeien. Het heeft een agrarische functie. Er wordt gewerkt, zoals in de Heineken-brouwerij in Zoeterwoude. Wij hebben bepaalde plaatsen, zoals langs de Oude Rijn, aangewezen als ontwikkelingsgebied. En andere plaatsen zijn zó waardevol dat er helemaal niets mag worden gebouwd. We moeten keuzes maken, en die keuzes de komende jaren consequent volhouden.''

Er is begrip voor deze benadering, vooral bij bewoners van het Groene Hart zelf. Zij beseffen dat het louter wijzen op de open ruimte van het gebied niet voldoende is om de oprukkende stedenring tegen te houden. Het Groene Hart moet ook zelf iets te bieden hebben. Velen zien wel wat in een versterking van de boerenstand. Burgemeester Klaas Barendregt van de gemeente Liemeer stuurde anderhalf jaar geleden namens elf gemeenten een ,,noodkreet'' naar politiek Den Haag. Hij wil aandacht voor de boeren, die nu in hoog tempo het bijltje erbij neergooien. Maar die juist hard nodig zijn om het Groene Hart open én economisch gezond te houden.

Barendregt: ,,Wij willen woningen in onze dorpen bouwen. Maar wij hechten ook aan de openheid van dit landschap en aan een vitaal platteland. Dit is een gebied met handicaps voor boeren, zoals de slappe bodem, het hoge waterpeil, de slechte verkaveling en ook de hoge grondprijzen. Wij hopen dat minister Veerman erin slaagt Europese subsidies voor deze boeren los te krijgen.'' Het volbouwen van een zone langs de Oude Rijn kan nog wel door de beugel. Maar met verstedelijking moet je verder erg oppassen. Barendregt: ,,Er zijn tijden geweest dat het rijk te rigide vasthield aan bebouwingsgrenzen. Maar we moeten nu niet doorschieten naar de andere kant. Verstedelijking is een sluipend proces dat je niet kunt terugdraaien.''

De Stichting Gras & Wolken maakt zich sterk voor de economische macht van boeren om het ,,unieke landschap'' daarmee te behouden. In de stichting zitten architect Wiek Röling, boer Joop Verheul en acteur Bram van der Vlugt. De laatste is woordvoerder: ,,Er houden veel boeren op. Maar er zijn ook jongens en meisjes die toch overwegen door te gaan met het bedrijf. Die moeten we over de streep trekken.''

Het Groene Hart is een wereld op zichzelf, met een economie die volgens de provincie Zuid-Holland zelfs ,,kerngezond'' is. Het Groene Hart is niet de achtertuin van de inwoners van Amsterdam, Haarlem, Leiden, Den Haag, Delft, Rotterdam, Dordrecht, Gorinchem, Vianen, Utrecht en Hilversum, om alle steden uit de ring maar eens te noemen.

Het Groene Hart is een gebied dat vooral door z'n ingewikkelde waterhuishouding uniek is in de wereld. ,,Een door mensenhanden gemaakt Gesamtkunstwerk'', zegt Bernt Feis van Stichting Groene Hart. Een ,,opdeling'' is hem een gruwel. De Nota Ruimte spreekt over een oostelijk deel met Middeleeuwse veenweidegebieden, waarden en plassen. Daarnaast ligt een westelijk deel, de droogmakerijen en vaarpolders uit later eeuwen die al zijn ,,verrommeld'' en daarom deels bebouwd kunnen worden. ,,Kortzichtig'' noemt Feis de opvatting van veel planologen dat het Groene Hart eigenlijk te groot is om in z'n geheel te beschermen en dat bescherming alleen gebieden zoals de Nieuwkoopse Plassen en de Alblasserwaard moet gelden. ,,Gelegenheidsplanologie''.