Commotie om het OM

Vertrouwen wordt verondersteld tot het uitdrukkelijk wordt opgezegd. Dat is een van de elementaire regels in het verkeer tussen parlement en kabinet. Zo niet in het verkeer binnen het openbaar ministerie, de organisatie van aanklagers in Nederland. Er moest gisteren een speciale loyaliteitsverklaring van de hoofden van de parketten aan te pas komen om boze berichten over een vertrouwenscrisis met topman De Wijkerslooth te bezweren. Het was een spontane brief, verzekerde minister Donner (Justitie, CDA) met een stalen gezicht.

Er is de bewindsman duidelijk het nodige aan gelegen dat De Wijkerslooth niet voortijdig opstapt. Dat gebeurde reeds met zijn voorganger, de eerste zogeheten `super PG' Docters van Leeuwen. Deze functie is het resultaat van een ingrijpende reorganisatie van het OM die werd uitgevoerd door toenmalig minister Sorgdrager (Justitie, D66), maar werd bedacht door Donner als voorzitter van een adviescommissie. De rode draad van de nieuwe opzet was een versterking van de interne hiërarchie. Dat moest wel moeilijkheden geven met een parket als het Amsterdamse, een vestigingsplaats met een traditie van eigenzinigheid.

Directe aanleiding voor de Amsterdamse rebellie was de heisa om officier belast met bestrijding van de zware misdaad Koos Plooy, nadat de OM-top een deal met een kroongetuige had afgewezen. Er is wellicht ook enig oud zeer, want De Wijkerslooth liet niet zo lang na zijn aantreden publiekelijk weten niet veel prijs te stellen op het aanblijven van de toenmalige Amsterdamse hoofdofficier Vrakking. De deal in de zaak-Plooy kan overigens met reden te licht zijn bevonden. Des te opmerkelijker is het dat Donner gisteren tussen neus en lippen door liet weten dat hij een aanhangig wetsvoorstel waarin deals met criminelen aan banden worden gelegd, alsnog zal intrekken.

Dat is een pluspunt waarmee De Wijkerslooth thuis kan komen in het OM. Zo heeft hij uiteindelijk toch zijn zin gekregen. De super-PG zet een duidelijke prioriteit op juridische kwaliteit van het OM en hecht minder aan de hier en daar wel eens erg sterke cowboymentaliteit (schiet eerst en vraag later). Er zijn echter ook terechte vragen of De Wijkerslooth niet wat te veel zijn oren laat hangen naar de minister van Justitie en diens ambtenaren.

Er zal altijd wel ergens kritiek zijn op het OM omdat dit nu eenmaal dagelijks te maken heeft met spanningen en conflicten, zei Donner gisteren filosofisch. Eerder noemde hij het slechte imago van het OM ,,inherent aan het bestel''. Een vrijspraak wordt gezien als falen van het OM en niet als een succes van een strafrechtssysteem waarin iemand niet op ontoereikende gronden wordt veroordeeld. De commotie rond het OM heeft inderdaad soms wel iets onbillijks. Het gaat echter te ver om, zoals Donner gisteren deed, de Kamerleden op te roepen eens op te houden telkens maar weer op dit soort kwesties te springen. Hij heeft zelf de hiërarchische touwtjes helpen aanhalen en moet daar dan ook de prijs voor betalen in de vorm van een verhoogde aanspreekbaarheid.

En dan het werkelijke nieuws over het openbaar ministerie. Er wordt gewerkt aan een bevoegdheid van de aanklagers om zelf straffen uit te delen. Een aanmerkelijke verruiming van de al lang bestaande transactiebevoegdheid. Dat blijft echter in de grond een schikking. Met reden verheft de scheidende president van de Hoge raad, W.E. Haak, zijn stem tegen een directe strafbevoegdheid. Strafoplegging is een taak van de onafhankelijke rechter en moet dat blijven. Natuurlijk staat de minister van Justitie budgettair met de rug tegen de muur en is de nieuwe strafbevoegdheid een mooi middel om de productie te verhogen. Terecht waarschuwt Haak echter dat goedkoop duurkoop kan zijn.