Een Hollandse hel in Het Zuiden

Een vrachtwagenchauffeur en de eigenaresse van een wasserij eten op een parkeerplaats een hamburger, niet een van McDonald's of een andere internationale keten, maar van de plaatselijke snackbar. Het is een scène die meteen wil beklijven, zo Hollands, zo kneuterig, zo liefdevol is hij. Het zijn duidelijk acteurs die deze kleffe broodjes eten, maar zulke goede acteurs dat je daar vrede mee kunt hebben; kijk eens hoe Monic Hendrickx met haar mond vol praat, hoe Frank Lammers zijn handen in de zakken van zijn spijkerbroek houdt. Het lijkt wel een stilleven, niet omdat ze deze miezerige werkelijkheid zo precies kopiëren, maar om het feit dat ze zo hun best doen; als de werkelijkheid kon blozen zou hij dat nu doen.

Het Zuiden werd geregisseerd door Martin Koolhoven, die ons nog een ander effect schenkt. Het lijkt soms alsof hij moeite heeft gedaan om niets dat speciaal mooi is voor zijn camera te krijgen; zijn locaties, zijn actrice, zijn belichting, het ziet er allemaal nogal gewoontjes uit, en toch, door een kader of een camerabeweging, is het soms mooi, heel mooi. Je zou dat evengoed een triomf als een nederlaag van het realisme kunnen noemen. Hier is een talent aan het werk.

Koolhoven maakte eerder onder meer De grot en AmnesiA. Het Zuiden had de eerste Nederlandse Dogmafilm moeten worden. Koolhoven overtreedt uiteindelijk alle regels van het Deense manifest, maar er zijn nog wel een paar stijlkenmerken te herkennen, zoals het geringe aantal locaties en de camera die de de personages dicht op de huid zit. Bij Koolhoven geeft dat geen gemakelijke illusie van intimiteit. In een van de eerste scènes zien we Hendrikcx van achteren lang door haar wasserij lopen. Het lijkt alsof haar rug ons de weg verspert. Zullen we haar volgen, als we zien dat ze een borst mist, als ze verliefd wordt op een man, als ze afgewezen wordt, als ze wraak neemt, als ze gek wordt? Of haken we af?

Ook het scenario van Het Zuiden, geschreven door Mieke de Jong, worstelt met realisme. Het script dwingt bewondering af omdat het zo economisch in elkaar zit. Veel meer dan een borst, een baby en een ketelhok heb je niet nodig om drama te maken. Elke scène, elke zin resoneert bovendien; De Jong, eerder schrijfster van onder meer Ochtendzwemmers, zet een paar gegevens steeds heel slim in. Maar de bevrediging die zo'n bouwsel van weinig stenen oplevert, wordt telkens doorkruist. De spanning wordt niet opgeroepen door het verhaal, maar door de geloofwaardigheid van het verhaal. Truth is stranger than fiction, zeggen ze wel, en Het Zuiden test hoeveel waarde de kijker aan dat gezegde hecht. Ik geloofde veel niet. Zou iemand die een borstprothese draagt, geen reserve-exemplaar hebben, om maar een voorbeeld te noemen. De meesten misschien wel. Maar waarom zou Martje zich niet anders mogen gedragen dan ik verwacht?

Een ander probleem dat te maken heeft met de economische manier van vertellen is dat de film er nogal plat van wordt. Martje is ondanks het spel van Hendrickx en de regie van Koolhoven toch vooral een vrouw die gek wordt doordat ze maar één borst heeft. Zo plat is de werkelijkheid misschien wel. Van een film verwacht je meer.

Het Zuiden. Regie: Martin Koolhoven. Met: Monic Hendrickx, Frank Lammers, Oksana Akinshina. In: 9 bioscopen.