De vormgever als machine voor variaties

In het blauwe schijnsel van de projectie tekent zich een vaas af, smal van boven met bolle buik. Klik. De vaas transformeert tot kegelvorm. Klik. Achthoekig. Klik. Uitstulpend. Klik. Golvend. Het algoritmische programma van het Institute of Artificial Art Amsterdam gebruikt de `esthetische grammatica' van de archetypische vaas om eindeloos veel variaties te genereren. Ze zijn allemaal verschillend. En toch ook allemaal hetzelfde.

De installatie is een perfecte illustratie van wat Alternate wil betogen. De tentoonstelling is bedacht en samengesteld door Dingeman Kuilman, directeur van het in 2002 opgerichte vormgevingsplatform Premsela. Hij varieert op de in persberichten beschreven doelstelling – ,,de vraag náár Nederlandse vormgeving bevorderen'' – en ziet het als zijn taak om de vraag ín de Nederlandse vormgeving te bevorderen.

Zijn boodschap: de hedendaagse vormgeving levert niks wezenlijks nieuws meer op, alle nieuwe producten zijn slechts variaties op een eerder model, vooruitgang is een illusie, er is enkel mode. Het is het intrappen van een postmodernistische open deur, die neigt naar cultuurpessimisme.

Dat gevoel wordt bevestigd door het werk van grafisch ontwerpbureau COMA, dat in twee panelen met autosilhouetten laat zien tot welke designeenheidsworst die eindeloze stoet alternatieven kan leiden. Tientallen keren diezelfde druppelvorm met stompe neus en hoge kont. Alleen de merknamen en de prijzen zorgen voor individueel onderscheid.

Opmerkelijk genoeg weet Alternate de deprimerende premisse in optimistische richting om te buigen. Want de getoonde boekomslagen van Jurriaan Schrofer (1926-1990) – soms tot wel achttien kleurvarianten van hetzelfde letterpatroon – worden terecht gerekend tot de hoogtepunten van de naoorlogse grafische vormgeving. De Franse kunstenaar Franck Bragigand doorbrak met zijn telkens verspringende kleurenschema's de afstompende uniformiteit van duplexwoningen uit de Amsterdamse Tuinwijk. Het is `customizing' op het meeste elementaire niveau.

We moeten ons er dus misschien maar bij neerleggen dat ontwerpen eigenlijk niet meer is dan het schuiven met telkens dezelfde blokjes. Met vlinderkasten vol net iets verschillende soortgenoten suggereert Alternate zelfs dat we niet anders kunnen, dat het ingebakken in de natuur zit.

Maar daarmee gaat de tentoonstelling voorbij aan de gebruikswaarde van design, dat toch aan heel andere wetten voldoet dan die van natuurlijke evolutie. Er kunnen immers nieuwe behoeften ontstaan of bedacht worden die om een geheel nieuw product vragen. Of bestaande producten kunnen nieuwe functies krijgen en daardoor radicaal van vorm veranderen.

Bovendien zet Alternate de ontwerper creatief buitenspel. En dat terwijl zijn geïnspireerde, `onlogische' combinatie van twee al bestaande ontwerpen kan leiden tot een `schitterend ongeluk' dat veel verder gaat dan de variaties van een algoritmische machine. Alternate schreeuwt om een antwoord van ontwerpers die zichzelf meer voelen dan een gilde van wielheruitvinders.

Tentoonstelling: Alternate. T/m 31 mei in De Vleeshal, Markt 1, Middelburg. Open: di-zo 13-17u. Info: 0118-652200 of www.vleeshal.nl.