Thora-rollen kunnen de kast weer uit

De synagoge in Enschede, de `mooiste van West-Europa', is de afgelopen jaren volledig gerestaureerd. Donderdag is de heropening. Enig probleem is dat er nog weinig joden zijn die gebruikmaken van de sjoel.

Voorzitter J. Hartog van de joodse gemeente in Enschede durft het weer hardop te zeggen: ,,Dit is de mooiste synagoge van West-Europa.'' Niet alleen de oriëntaals aandoende bouwstijl maar ook het complete karakter maakt het gebouw bijzonder. Rond de grote sjoel, met 580 zitplaatsen, bevinden zich een ritueel badhuis, een kleine dagsynagoge, schoollokalen en een feestzaal.

De schoonheid van het gebouw werd al bij de oplevering in 1928 geprezen, maar de laatste decennia van de vorige eeuw was het pand sterk in verval geraakt. Vocht had door gaten in het koperen koepeldak van de grote sjoel ongemerkt vrij spel, waardoor houten spanten gingen rotten en op de vroouwengalerij delen van het gestuukte plafond naar beneden waren gekomen. En het had niet veel langer moeten duren of de 1.200 kilo wegende kroonluchter was bovenop het spreekgestoelte in het midden van de gebedsruimte gevallen.

Na een drie jaar durende restauratie wordt het gebouw donderdag officieel heropend. Dan zullen de thora-rollen, de met de hand geschreven wetsteksten, weer opgeborgen worden in de Heilige Arke, de kast die verborgen is achter een doek in de grote sjoel. De afgelopen jaren lagen de perkamenten uit voorzorg bij de moeder van voorzitter Hartog thuis in de kast.

De restauratie is met veel precisie en gevoel voor historie gebeurd. Niet alleen het gebouw maar ook de inventaris en de talrijke versieringen zijn in authentieke staat hersteld of zo goed als mogelijk nagemaakt. Microscopisch is bekeken welke verftinten op de deurposten zijn gebruikt. Uit Polen komen replica's van de oorspronkelijke vloertegels en het glas voor de glas-in-loodramen uit Tsjechië.

Het gebruik van zo veel mogelijk authentieke materialen was een van de voorwaarden voor subsidie door het rijk. Die bedroeg bijna de helft van de 3,5 miljoen euro kostende renovatie. Het overige bedrag is in de afgelopen jaren door giften en collectes bij elkaar gesprokkeld, zelfs in de naburige Duitse gemeente Nordhorn. ,,Sommige gaven elke maand een klein bedrag, anderen in één keer 20.000 euro'', zegt penningmeester J. Slager van het comité dat zich heeft ingezet voor behoud van de synagoge. De nazaten van de familie Menko schonken in totaal 40.000 euro. De vermogende textielfamilie domineerde voor de Tweede Wereldoorlog de joodse gemeenschap in Enschede. Zelfs dusdanig dat tot in Amsterdam gesproken werd over `circus Menko'. Het was Sig Menko die zijn huisarchitect Karel de Bazel (1869-1923) naar voren schoof om een nieuwe synagoge te ontwerpen. De Bazel overleed voordat het bouwwerk af was; zijn leerling Smits heeft het voltooid.

Met de ingebruikneming van de synagoge begon een periode van bloei van de joodse gemeenschap in Enschede. Vlak voor de Tweede Wereldoorlog telde de gemeente, ook door de toestroom van joden uit Duitsland, 1.250 leden. Na de oorlog waren er nog 500 van over. ,,Procentueel is dat nog veel'', zegt voorzitter Hartog, die voor een verklaring wijst op een actieve Joodse Raad en het verzetswerk van vele ,,goede Nederlanders'', onder wie dominee Overduin. Dat het gebouw redelijk ongeschonden de oorlog heeft doorstaan is bizar genoeg de verdienste van de Duitsers. De Sicherheitsdienst (SD) nam het in gebruik als hoofdkwartier en gevangenis en had er geen belang bij het te vernielen. De mythe wil dat de kleine putjes in de linoleumvloer afkomstig zijn van spijkers uit Duitse laarzen. Een andere verklaring luidt dat het gaat om afdrukken van naaldhakken.

Zestig jaar na de oorlog zijn Duitsers meer dan welkom. De synagoge gaat ook dienst doen als studiecentrum voor het Euregionaal Centrum voor Joodse Geschiedenis & Cultuur. Met rondleidingen, tentoonstellingen en symposia wil dit centrum de kennis over het jodendom in de Duits-Nederlandse grensstreek bevorderen. De synagoge krijgt deels een publieke functie, omdat de joodse gemeente iets terug wil doen voor al het gemeenschapsgeld dat voor de restauratie is ontvangen. Maar onbewust is wellicht een voorschot genomen op de toekomst. Want het ledental van de Nederlands Israëlitische Gemeente Enschede is door vergrijzing, gemengde huwelijken en het wegtrekken van jongeren fors gedaald. Er zijn er nog zeventig over, waarvan er slechts vijftien actief de gebedsdiensten bezoeken. Door samenwerking met andere joodse gemeenten in Twente wordt geprobeerd het tij te keren, maar de vooruitzichten zijn niet goed. ,,Ik zie het somber in'', zegt Hartog over de toekomst van zijn gemeente en die van alle joodse gemeenten buiten de Randstad. ,,Maar toen ik bijna veertig jaar geleden officieel toetrad tot de joodse gemeente zeiden ze: over vijf jaar is het gebeurd. En kijk nu eens waar we staan.''