`Regime Syrië kan zo ontploffen'

De Verenigde Staten dreigen met sancties tegen `schurkenstaat' Syrië. Maar in plaats van binnenlands de zweep erover te leggen als reactie op de Amerikaanse dreiging, laat het Syrische regime in Damascus de teugels juist vieren.

De Syrische groot-mufti sjeik Ahmed Kuftaro doorspekt zijn uitspraken met verwijzingen naar de Koran en de islamitische traditie. Maar hij schrikt niet terug voor directe kritiek op de overheid. ,,Wij hebben meer democratie nodig in dit land'', zegt hij. ,,De noodtoestand zou afgeschaft moeten worden.'' De noodtoestand, sinds 1963 van kracht, wordt gebruikt om democratische vrijheden opzij te zetten.

De hoogste Syrische sunnitische geestelijk leider komt met zijn kritiek op een moment dat Syrië, volgens Washington een schurkenstaat die internationaal terrorisme steunt, door de acute dreiging van Amerikaanse sancties steeds meer internationaal geïsoleerd wordt. Als de barometer internationaal op slecht weer staat, is dat voor de meeste burgers van autoritaire landen reden om extra voorzichtig te zijn – je weet nooit wanneer het regime zo nerveus wordt dat het binnenlands flink uithaalt. Maar Kuftaro herhaalt zijn kritiek zelfs twee keer. Is Syrië ondanks zijn internationale isolement begonnen aan een politieke lente?

De Damasceen Ali (niet zijn echte naam) weet hoe koud de politieke winter in Syrië lange tijd was. Vroeger moest iedereen verplicht klappen als de naam van de toenmalige president, Hafez al-Assad, werd genoemd. ,,Ik had een buurman'', vertelt Ali, ,,die op een dag ruzie had met zijn baas. `Het zijn allemaal dieven in Syrië', schreeuwde hij, `inclusief de president'. Natuurlijk draaide hij direct de bak in. `Had god maar beledigd, en niet de president', zei zijn advocaat, `dan had je minder problemen gehad dan nu'.''

Hafez is opgevolgd door zijn zoon Bashar. Diens portret hangt, net als dat van zijn vader overal, maar de tijd van de bijna religieuze verering is voorbij. ,,Iedereen zegt maar dat ik van de president moet houden'', zegt Sandra, een medewerkster van de universiteit van Damascus. ,,Maar ik ken de man helemaal niet.'' Het laat haar koud dat zes mensen haar woorden hebben gehoord, onder wie Ali. ,,In Syrië zeggen we altijd dat er voor elke burger één agent van de geheime dienst [de mukhabarat] is'', zegt hij, ,,Drie mensen hadden dus een rapport over Sandra kunnen schrijven.''

Konden de Syriërs vroeger alleen kijken naar de staatsmedia, nu zijn zelfs in volkswijken zenders als Al-Jazira, CNN en de BBC te ontvangen. Menig Syriër heeft ook internet ontdekt. Onlangs nog kwam het tot een demonstratie voor het parlementsgebouw waarbij mensenrechtenactivisten met spandoeken vrijheid voor politieke gevangenen eisten. Verscheidene activisten werden opgepakt, maar ze werden al snel weer vrijgelaten.

,,Syrië is de weg kwijt'', analyseert dokter Samir Al-Taqi de situatie. ,,De staat wordt steeds zwakker en mede daarom nemen de mensen steeds meer vrijheid. En iedere keer dat ze dat doen verschuift de rode lijn van wat mag en niet mag, en wordt de vrijheid groter.'' Hoeveel bespreekbaar is, werd de arts, die tot de oppositie behoort, duidelijk toen de regerende Ba'ath-partij hem uitnodigde zitting te nemen in een comité dat nadenkt over de toekomst van de partij en het land. ,,In het comité zaten voornamelijk leden van de oppositie'', aldus Taqi. ,,En alles was bespreekbaar, van meer democratie tot aan een staatsgreep.''

Een van de belangrijkste factoren daarbij, aldus Taqi, is juist dat Syrië zo geïsoleerd is geraakt. Niet alleen staan de VS op het punt om sancties tegen Damascus te treffen. Ook wil de ondertekening van een verdrag met de Europese Unie maar niet vlotten, mede omdat Damascus en Brussel geen overeenstemming kunnen bereiken over een clausule waarin Syrië (dat over chemische wapens zou beschikken) afstand moet nemen van massavernietigingswapens. Die impasse staat volgens Taqi in zwaar contrast met de jaren tachtig toen Syrië nog sterke banden had met de toenmalige Sovjet-Unie. ,,Ons belangrijkste exportproduct was toen onze buitenlandse politiek.'' De genereuze roebels van Syriës buitenlandse vrienden hielden het Syrische cliëntelismesysteem draaiende. ,,Ooit was Syrië misschien gefundeerd op de ideologie van de Ba'ath-partij'', zegt Taqi. ,,Maar die ideologie was al snel zo dood als een pier en toen moest steun voor de staat worden gekocht.''

Nu dat geld is weggevallen, is dit steeds moeilijker geworden. Maar dat is niet het enige probleem waarmee de elite te maken heeft. Het regime heeft ook zijn controle verloren over de informatievoorziening. Oppositiefiguren publiceren vrijelijk in het naburige Libanon en de satelliet komt de wereld de Syrische huiskamer binnen. Het regime heeft alleen nog de geheime dienst over om de mensen te controleren. Maar volgens Taqi ligt ook daar een probleem omdat de geheime diensten corrupt zijn. ,,Ik geef je een voorbeeld. Toen moslim-fundamentalisten in Aleppo op steun van de zakenelite konden rekenen, stuurde Hafez Assad vier topfunctionarissen van de mukhabarat naar Aleppo. `Doe alles om ervoor te zorgen dat de zakenmensen mij weer steunen', gaf hij als opdracht. Het resultaat was dat de mukhabarat Aleppo tot een centrum maakte van drugs- en wapenhandel. De zakenelite in Aleppo, die tot haar nek in die handel zat, zwoer het fundamentalisme inderdaad af. Maar tegelijk werd de mukhabarat zelf ook ondernemer en kreeg zij steeds minder zin om burgers in de gaten te houden.''

Ten slotte is de heersende elite in Syrië volgens Taqi zwaar verdeeld. ,,Naast de oude garde heb je ook een groep die macht verwierf ten tijde van de machtsoverdracht [aan Bashar]. Daarnaast heb je een groep die in het buitenland geld heeft verdiend en is teruggekomen. Zij zijn vaak voor hervorming, maar missen een machtsbasis in Syrië.'' Binnen de elite komen alle alternatieven (van complete afsluiting van Syrië tot aan verregaande concessies aan de Amerikanen) aan de orde maar niemand weet waar het naar toe zal gaan. ,,Ik omschrijf Syrië als een land dat op een instabiele manier in balans is. Er hoeft maar iets te gebeuren en het hele systeem explodeert.''

President Bashar Assad wordt algemeen gezien als een man van goede wil die oprecht het beste met zijn land voor heeft. ,,Maar hij is niet meer het absolute centrum van de macht'', aldus Taqi. ,,Je zou hem veel beter kunnen omschrijven als een soort punt waar de diverse lijnen van de macht samenkomen.'' Anderen gebruiken minder wetenschappelijke terminologie maar de boodschap is hetzelfde. ,,Iedereen voelt dat een tijdperk in Syrië op zijn einde loopt'', zegt een meisje dat jarenlang in Frankrijk leefde. ,,Wat er gaat komen, weet niemand. Misschien wordt het beter, misschien slechter.'' Ze zucht. ,,Iedereen is bang, bang, bang.''