Ellende begint met `geleend' pak koffie

Veel ouderen worden door verwanten en bekenden financieel onder druk gezet, opgesloten of zelfs mishandeld. Ze durven geen aangifte te doen, uit loyaliteit met de dader of uit angst voor vergelding.

Mevrouw Mulder (81) is sinds twee jaar weduwe. Haar werkloze zoon Hans (48) woont bij haar in. Al jaren. Hulpverleners weten niet beter of Hans helpt zijn moeder revalideren na een heupoperatie, ruim twee maanden geleden. Beiden zwijgen over het feit dat hij haar in het ziekenhuis heeft gedwongen om geld af te staan voor een auto. Niet lang daarna verstopt hij haar giromapje, om te voorkomen dat zij zijn andere uitgaven ontdekt. Hans heeft een probleem als zijn moeder uit het ziekenhuis wordt ontslagen, want hoe combineert hij haar verzorging met zijn nieuwe baan? Hij besluit de voordeur aan de buitenkant op slot te draaien – zo kan zij niet gaan dwalen als hij op zijn werk zit. Als zijn moeder hierover haar afkeuring uitspreekt, dreigt hij haar van de trap te gooien.

Tijdens de cursus `Ouderenmishandeling' van het trainingsbureau Wilde Kastanje in Leeuwarden leidt de casus van mevrouw Mulder en haar zoon tot een aha-erlebnis bij huisartsen, thuiszorgmedewerkers, ziekenverzorgers en verpleegkundigen. ,,De meeste hulpverleners herkennen dit soort problemen, maar koppelen die niet aan ouderenmishandeling'', zegt trainer Olga ten Hove. ,,Daarbij komt dat ze geen idee hebben wat ze ermee aan moeten. Want wat moet een ziekenverzorger met vermoedens van financiële uitbuiting?''

Door middel van rollenspelen oefenen de hulpverleners hoe zij contact kunnen maken met mensen als mevrouw Mulder en haar zoon. Ten Hove: ,,Zo ontstaat er een vertrouwensband – een voorwaarde voor verdere hulpverlening.''

Uit onderzoek van de Vrije Universiteit blijkt dat 5,6 procent van de zelfstandig wonende 65-plussers – volgens het ministerie van VROM waren dat er in 2003 ruim 2 miljoen – wordt mishandeld. De meesten van hen krijgen te maken met verbale agressie (schelden, treiteren, beledigen), maar ook fysieke agressie komt regelmatig voor (slaan, schoppen, vastbinden), financiële uitbuiting (diefstal, gedwongen testamentsverandering of verkoop van een huis) en verwaarlozing (onthouding van medicijnen, voedsel of zorg). Omdat alleen gezonde en wilsbekwame ouderen zijn benaderd, gaat onderzoekster Hannie Comijs ervan uit dat het om ,,het topje van de ijsberg'' gaat. ,,Ouderenmishandeling komt vooral voor onder mensen die ziek, zwak of dement zijn. En dat zijn nu juist de ouderen die wij buiten beschouwing hebben gelaten – domweg omdat ze moeilijk benaderbaar zijn.''

Anders dan bij kindermishandeling, wordt de ernst van ouderenmishandeling nauwelijks onderkend. ,,Mensen kunnen zich meer voorstellen bij een peuter die systematisch wordt uitgescholden dan bij een 65-plusser'', denkt Gerda Krediet, verpleegkundig adviseur bij de GG&GD in Rotterdam en coördinator van het in 2000 opgerichte Rotterdamse Meldpunt ouderenmishandeling. ,,Kinderen krijsen, ouderen zwijgen. Ze denken: `Het zal wel overwaaien'. Ook onder hulpverleners is er een groot gebrek aan deskundigheid.''

Van de circa 30 meldingen die het meldpunt jaarlijks binnenkrijgt, betreft het merendeel financiële uitbuiting en zware psychische mishandeling. Krediet: ,,Een man van in de tachtig die al zeven jaar opgesloten zit in een kamer van twee bij drie meter en van zijn zoon alleen een kan koffie met wat droog brood krijgt toegeschoven. Schrijnend, maar niet uitzonderlijk.'' In tweederde van de gevallen begint het volgens haar met financiële uitbuiting. ,,Een jonge vrouw die boodschappen doet voor haar tante en op een dag meldt dat ze voor zichzelf een pak koffie heeft meegenomen. Al snel worden het kleine boodschappen en het eindigt met het veranderen van de pincode en grote afschrijvingen.''

De meeste meldingen zijn afkomstig van hulpverleners, maar ook huisartsen, wijkverplegers en politieagenten roepen haar hulp in. Na iedere melding volgt een gesprek met het slachtoffer en soms de potentiële dader – dat kan een familielid, kennis of buurman zijn. Krediet: ,,Van belang is of het om een wilsbekwame, laagbegaafde of demente oudere gaat. Als iemand tot een gesprek in staat is, vraag ik hoe hij of zij de mishandeling ervaart, zónder dat woord in de mond te nemen. Dus `het gaat niet goed met uw zoon, hij heeft meer geld nodig dan hij verdient. Wat vindt u daarvan?'''

Niet alleen de dader, maar ook het slachtoffer stribbelt vaak tegen, zegt Krediet, want ook voor hem staat veel op het spel. ,,Als de dader een zoon of dochter is, kampt het slachtoffer met loyaliteitsgevoelens. Hij is bang dat hij wordt verlaten. En wie garandeert hem dat er geen vergelding volgt? Of een gang naar het verzorgingshuis?'' Krediet kan de rechter om een bezoekverbod of onderbewindstelling vragen. In een enkel geval wordt de politie ingeschakeld, of brengt de GG&GD een oudere onder op een geheim adres.

Nieuwe leden van het politiekorps Amsterdam krijgen sinds vorig jaar een training huiselijk geweld, waar ouderenmishandeling een vast onderdeeI van uitmaakt. Het Nederlands Instituut voor Zorg en Welzijn (NIZW) brengtboeken, brochures en video's over het thema uit. En de laatste jaren zijn er verschillende consultatienetwerken in het leven geroepen om de samenwerking tussen hulpverlenende instanties bij de opsporing van ouderenmishandeling te vergroten. De leden van die netwerken wisselen onderling informatie uit en zetten het onderwerp `ouderenmishandeling' binnen hun organisatie op de agenda.

Van tijd tot tijd praat het netwerk huisartsen en politiefunctionarissen bij over nieuwe ontwikkelingen. ,,Het is een kwestie van bewustwording'', meent Gabriëlle Parel, projectleider van het informatie en consultatienetwerk ouderenmishandeling in Twente. ,,En niet alleen voor hulpverleners.'' Lang niet iedereen die een 65-plusser mishandelt, doet dat volgens haar moedwillig. ,,Vaak gaat het om mensen die de zorg voor ouders of grootouders tegen beter weten in combineren met een zware baan of kinderen. Ze binden iemand `even' aan een stoel vast, omdat ze hun kind van school moeten halen. Een stevig gesprek doet soms al wonderen.''

Toch is niet iedereen even optimistisch. Zo spreken velen binnen en buiten de hulpverlening hun zorg uit over het eerder deze maand door staatssecretaris Ross-Van Dorp (VSW) gepresenteerde plan om de huishoudelijke hulp voor ouderen en gehandicapten uit de AWBZ (Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten) te halen. ,,Door die ingreep komt er nog meer op de schouders van familie, buren en kennissen terecht'', verwacht onderzoekster ouderenmishandeling Hannie Comijs. Ze wil nog net niet beweren dat de maatregel tot een directe stijging van het aantal gevallen van ouderenmishandeling zal leiden. ,,Maar je neemt als overheid wel erg veel risico.''