Onderdrukt tot op het bot

Weemoed zweeft als een schaduw over de documentaire De Donkere Kamer van Eli Weinberg, waarin het leven van een vermaarde Zuid-Afrikaanse fotograaf wordt verteld. Weinberg (1908-1981) was portretfotograaf van beroep, maar wijdde in de illegaliteit een groot deel van zijn leven aan de strijd tegen de apartheid, die tien jaar geleden met de eerste vrije verkiezingen (27 april 1994) werd afgeschaft. Teneur onder de geïnterviewden: goed dat die vervloekte rassenscheiding voorbij is, maar er was wel passie en spanning. ,,Het waren zware tijden, maar we hadden ook goede momenten'', zo vat één van Weinbergs oude kameraden de sfeer van weleer samen.

Het gevaar van verheerlijking van de `goede oude tijd' ligt op de loer. Regisseur Rudi Boon benadrukt dit nog eens met teksten als ,,ik wil de tijd terughalen'' en ,,alsof er niets is veranderd''. Onbedoeld wellicht doet hij politiek geladen uitspraken. Tegenstanders van de door het ANC geleide regering, vinden namelijk dat `de zwarten' het land naar de verdoemenis helpen, daarom idealiseren ze het verleden: vroeger was het ondanks alles toch beter.

Gelukkig dragen Nelson Mandela en rechter Albie Sachs de documentaire, die met mooie foto's en prachtige joodse muziek wordt verrijkt. Mandela, kijkend naar het fotografisch werk van Weinberg: ,,Er zijn veel mensen die de rol van blanken bij de strijd in dit land onderschatten. Het blanke bewind haatte blanken die de zijde van de zwarten kozen. Veel blanken hebben zich grote opofferingen getroost.'' Weinbergs dochter Sheila, nu politica voor het ANC, relativeert dit: ,,Wij leidden het comfortabele leven van de blanke middelklasse. Mijn vader sprak zijn bediendes aan met `boy' (een vernederende term, red.).'' Weinberg kwam uiteindelijk wel in de problemen, werd gearresteerd en stierf in ballingschap.

Mandela en Sachs heeft ook een verklaring voor het feit dat juist veel joden, zoals Weinberg, in verzet kwamen tegen de apartheid: ,,Misschien kwam het door het lijden van de joden in Europa.'' Albie Sachs, die ook joods is en in 1988 bij een aanslag door apartheidsagenten een arm verloor: ,,Velen van ons voelden de onderdrukking tot in onze botten.'' En zo blijkt de documentaire aan het eind een – terecht – eerbetoon aan de rol die de joodse gemeenschap speelde in het verzet tegen de apartheid.

Dokwerk: De donkere kamer van Eli Weinberg, VPRO, Ned.3, 21.02-22.00u.