Pensioenregeling dupeert vrouw

Voor de meeste werkende vrouwen zit een volledig pensioen er niet in. Dat is het gevolg van indirecte discriminatie in pensioenregelingen. De Commissie Gelijke Behandeling stelde drie protesterende vrouwen onlangs in het gelijk.

`Als het gaat over pensioenen en discriminatie van vrouwen, denken mensen dat je het hebt over zielige oude vrouwtjes van 75 jaar. Dat is onzin. Uit deze zaak blijkt maar weer dat het gaat om vrouwen die midden in het arbeidsproces zitten'', zegt Mies Westerveld. Westerveld, hoofddocent arbeid en recht aan de Universiteit van Amsterdam en Eerste-Kamerlid voor de PvdA, doelt op de laatste uitspraak van de Commissie Gelijke Behandeling (CGB). Drie vrouwen beklaagden zich bij de CGB over het feit dat ze geen volledig pensioen kunnen opbouwen. Het gaat om pensioenfonds ABP en om de fondsen van Vendex KBB en ingenieursbureau DHV. ,,Voor veel andere pensioenfondsen geldt hetzelfde'', zegt Westerveld.

Dat vrouwen meestal geen volledig pensioen kunnen opbouwen, komt door de systematiek van pensioenregelingen. Over het eerste deel van hun inkomen bouwen werknemers geen pensioen op. De gedachte is dat dit gedeelte later gedekt wordt door de AOW. Dit deel van het inkomen is de zogeheten franchise. Als iemand jaarlijks 30.000 euro verdient en de franchise is 20.000 euro, dan bouwt hij over 10.000 euro pensioen op. De pensioenfondsen van de drie vrouwen gaan uit van een AOW-uitkering van 100 procent. De CGB noemt dit een kostwinnersfranchise. Pensioenregelingen zijn tot stand gekomen in een tijd waarin de meeste werknemers kostwinner waren. Een kostwinner is een alleenverdiener, meestal een man, die zijn vrouw en kinderen financieel onderhoudt. Als hij 65 is, krijgt hij samen met zijn vrouw 100 procent AOW. De kostwinnersfranchise sluit hier naadloos op aan. In het ideale geval heeft hij in totaal – AOW plus opgebouwd pensioen – een inkomen ter hoogte van 70 procent van zijn loon. Dat percentage geldt als volledig pensioen. Voor werknemers die geen kostwinner zijn, zit een volledig pensioen er niet in. De franchise is voor hen te hoog, waardoor ze te weinig pensioen opbouwen. Omdat werkende vrouwen zelden kostwinner zijn, worden zij volgens de CGB indirect gediscrimineerd. Op basis van een uitspraak van het Europese Hof van Justitie geldt voor pensioenreparatie een terugwerkende kracht tot 17 mei 1990.

Emilie Schols, die als zelfstandig pensioenconsultant bedrijven en pensioenfondsen adviseert, rekent voor wat de financiële consequenties zijn van het oordeel van de CGB. ,,De drie vrouwen ontvangen geen 100 procent AOW, maar 50 procent. De franchise zou dus niet ruim 20.000 euro moeten zijn, maar ruim 10.000 euro. In dat geval hadden de vrouwen over 10.000 euro extra pensioen opgebouwd. Met een terugwerkende kracht tot mei 1990 betekent dat 14 jaar maal een opbouwpercentage van 1,75 procent maal 10.000 euro. Dat is op jaarbasis voor deze vrouwen 2.450 euro extra pensioen.''

Volgens het CBS telde Nederland in 1992 1.994.000 tweeverdienershuishoudens. Tien jaar later was dat aantal gestegen tot 2.581.000. In diezelfde periode nam het aantal alleenverdienende kostwinners af. Daarvan waren er in 1992 nog 1.229.000. Deze groep bestond uit 1.199.000 mannen en 30.000 vrouwen. Tien jaar later waren er 820.000 kostwinners, waarvan 781.000 mannen en 39.000 vrouwen.

,,Het is duidelijk dat werkende vrouwen veel vaker dan werkende mannen deel uitmaken van een tweeverdienersrelatie'', zegt Marjolein Nicolai van de CGB. ,,Het aantal alleenverdienende vrouwelijke kostwinners is zeer gering.'' Op basis hiervan concludeert de CGB dat de kostwinnersfranchise leidt tot indirecte discriminatie van vrouwen. ,,Het doel van de franchise is om bij de opbouw van een pensioen aan te sluiten bij de AOW-uitkering. Dat gebeurt hier niet'', zegt Nicolai. Indirecte discriminatie betekent dat een regel die er op het eerste gezicht neutraal uitziet nadelig uitpakt voor bepaalde groepen.

Overigens zijn het niet alleen vrouwen die de dupe zijn van hoge franchises. Wel is het percentage werkende vrouwen dat hier last van heeft significant groter dan het percentage werkende mannen dat er schade van ondervindt. Maar voor alle tweeverdieners geldt dat zij kampen met een pensioentekort, het zogenaamde tweeverdienersgat. Zij krijgen elk maar 50 procent AOW, en geen 100, zoals de meeste pensioenfondsen veronderstellen. ,,De AOW is al in 1985 geïndividualiseerd, maar pensioenfondsen hebben de franchise niet gehalveerd. Zij doen net alsof iedere werkende 100 procent krijgt'', zegt Nicolai.

Ook mensen met lage inkomens hebben last van hoge franchises. Wie een inkomen heeft dat lager is dan de franchise, bouwt helemaal geen aanvullend pensioen op. Deeltijders – ook bijna altijd vrouwen – hadden hier in het verleden veel last van, maar voor hen gelden tegenwoordig pro-ratafranchises.

De drie pensioenfondsen hebben nog niet officieel gereageerd op het oordeel. ,,Het is niet bindend, dus je kunt de fondsen niet met een dwangsom om de oren slaan, maar ik vind dit oordeel een belangrijk signaal'', zegt Westerveld. Zij hoopt dat meer vrouwen de strijd aangaan met hun pensioenfonds. Als de fondsen het oordeel negeren, kunnen de vrouwen naar de rechter. Die moet het oordeel meenemen in het vonnis.

Deze week stelde het Tweede-Kamerlid Staf Depla (PvdA) vragen over de kwestie. ,,De overheid mag zich niet neerleggen bij discriminerende regelingen'', zegt Depla. Hij wijst erop dat de kostwinnersfranchise in strijd is met het pensioenconvenant tussen de overheid en de sociale partners. Volgens het convenant moeten pensioenregelingen gemoderniseerd worden. ,,Een kostwinnersfranchise is niet van deze tijd.'' Als het aan Depla ligt, wordt de franchise afgeschaft en bouwen werknemers pensioen op over elke euro die ze verdienen. De pensioenregelingen van de horeca en de detailhandel en het pensioenfonds van Shell doen het inmiddels al zonder franchise.

Ook Emilie Schols is hier voorstander van. ,,De franchise is een onding, want het gaat om een bedrag dat voor iedereen hetzelfde is, terwijl AOW-uitkeringen verschillend zijn.'' Alleenstaanden krijgen 70 procent, gehuwden 50 procent en allochtonen die naar Nederland kwamen toen ze volwassen waren nog minder, omdat elk jaar dat na de 15de verjaardag in het buitenland is doorgebracht 2 procent minder AOW betekent. ,,Tegenstanders roepen dat pensioenen dan te duur worden, maar dat hoeft niet, want het opbouwpercentage gaat dan natuurlijk omlaag'', zegt Schols. Zonder franchise bouwen alle werknemers ten opzichte van hun loon procentueel evenveel pensioen op.

Schols rekent voor dat iemand die met de huidige franchise 60.000 euro per jaar verdient vier keer zoveel pensioen opbouwt als iemand met een inkomen van 30.000 euro per jaar. Bij een franchise van 20.000 euro bouwt de werknemer die 60.000 euro per jaar verdient over 40.000 euro pensioen op. Dat is 28.000 euro (70 procent van 40.000) op jaarbasis. De werknemer die 30.000 euro verdient, bouwt over 10.000 euro pensioen op. Dat is op jaarbasis 7.000 euro. ,,Ik ben blij dat ik geen werkgever ben die dat aan zijn personeel moet uitleggen'', zegt Schols.

Westerveld, Depla's partijgenoot in de Eerste Kamer, ziet meer in een verlaging van de franchise naar 70 procent, wat in sommige pensioenregelingen al gebruikelijk is. ,,Dan gaan alleenverdieners er iets op achteruit, de situatie van tweeverdieners wordt beter en voor alleenstaanden is het precies goed. Na lang wikken en wegen vind ik dat een mooie oplossing. Daarmee doe je recht aan de samenhang tussen AOW en werknemerspensioen. Dat is een redelijk unieke manier om een rechtvaardig pensioen te realiseren. Het is zonde om dat uitgangspunt onder druk van gelijke behandeling los te laten.''

Het is echter de vraag wat de CGB daarvan vindt, want ook bij een 70-procentsfranchise zijn niet-kostwinners nog steeds slechter af dan kostwinners. ,,Dat zullen we per geval moeten bekijken'', zegt Nicolai voorzichtig. Evenmin is duidelijk of reparatie met terugwerkende kracht betekent dat er over de afgelopen jaren extra pensioenpremie betaald moet worden. Westerveld denkt van niet. ,,Deze vrouwen hebben premie betaald en het pensioenfonds heeft een product geleverd. Nu zeggen we dat het product niet goed is. Moet je de kosten daarvan afwentelen op vrouwen? Dat vraag ik me af.''

Nicolai verwacht wel dat er achterstallige premies betaald moeten worden, maar ze denkt dat dat geen belemmering hoeft te zijn voor vrouwen die in actie willen komen tegen hun pensioenfonds. ,,Die niet-betaalde premies kunnen waarschijnlijk verrekend worden met de hogere pensioenuitkering.''