Kabinet snijdt nu, de pijn komt later

Met nieuwe bezuinigingen van drie miljard euro redt Nederland internationaal z'n gezicht. Voor hoelang?

,,Constructief en in goede sfeer'' heeft het tweede kabinet-Balkenende gisteren het toch al astronomische bezuinigingsbedrag voor dit jaar verder opgeschroefd. In plaats van de met prinsjesdag bekend gemaakte 11 miljard euro aan maatregelen, staat Nederland dit jaar een ombuiging van 14 miljard te wachten. Het kabinet kon niet anders, zonder nadere maatregelen zou het begrotingstekort hoger uitkomen dan met Brussel is afgesproken.

Het aanvullende pakket van bijna drie miljard heeft nauwelijks effecten op het ,,prille economische herstel'' of op de koopkracht, zo legde premier Balkenende gisteren na afloop van de ministerraad uit. Dankzij een lager dan geraamde inflatie, wordt de koopkrachtdaling die de verhoging van de AWBZ-premie met zich meebrengt nagenoeg volledig gecompenseerd. Balkenende sprak dan ook van een ,,noodzakelijk en evenwichtig pakket'' en voegde daaraan toe dat zijn kabinet ,,niet bezuinigt omdat we dat leuk vinden, maar om de problemen die te lang onbenoemd zijn gebleven nu voortvarend aan te pakken.''

Hoe het ook zij, minister Zalm (Financiën) is er de afgelopen weken betrekkelijk makkelijk in geslaagd de bezuinigingsoperatie door het kabinet te loodsen. De minister die tot twee jaar geleden slechts gewend was extra geld uit te geven, blijkt ook in staat te zijn datgene te doen waar volgens hemzelf ministers van Financiën nu eenmaal goed in zijn, te weten: bezuinigen. Hoewel met name in de CDA achterban de afgelopen tijd enig gemor opsteeg dat het nu wel welletjes moest zijn met de ingrepen op de begroting, blijken ook de CDA'ers in het kabinet zonder al te veel problemen akkoord te kunnen gaan.

De belangrijkste reden dat het huidige pakket niet tot `gedonder' in het kabinet heeft geleid, is dat bijna geen van de bewindslieden echt heeft hoeven snijden in eigen vlees, op minister Hoogervorst (Volksgezondheid) na, die overigens zelf de grootste tegenvallers op zijn begroting heeft. Zalm heeft zijn miljarden deze keer vooral bij de semi-publieke diensten vandaan gehaald. Zo levert De Nederlandsche Bank 400 miljoen euro en door hogere dividenten bij KPN en de Bank Nederlandse Gemeenten incasseert Zalm nog eens 200 miljoen euro. Het afromen van de overschotten van de zelfstandige bestuursorganen levert nog eens 200 miljoen euro op.

Daarnaast bevat het pakket een aantal a-typische oplossingen van Zalm. De man die zich laat voorstaan op solide financieel beleid, neemt op enkele punten risico's waarvan het de vraag is of bijvoorbeeld de begrotingsmeesters in Brussel die accepteren. Zalm boekt bijvoorbeeld een `winst' van 150 miljoen in voor de verkoop van landbouwgronden, 200 miljoen voor het beter openbaar aanbesteden en nog eens 58 miljoen voor het terugvorderen van de door de commissie Schutte geconstateerde hbo-fraude. Balkenende kwalificeerde dergelijke posten gisteren zelfverzekerd als ,,haalbaar'', maar tegelijkertijd bracht het ministerie van Onderwijs een persbericht naar buiten waarin staat dat het departement de 58 miljoen probeert terug te krijgen, maar ,,niet in alle gevallen tot terugvordering [zal] overgaan''. Om die reden heeft het kabinet zijn ambitie teruggedraaid tot 48 miljoen.

Een groot deel van de voor dit jaar genomen maatregelen is incidenteel (eenmalig), ze werken niet door in latere jaren. Balkenende zei gisteren dat voor 2005 en de jaren daarna echter ook extra bezuinigingen gepland staan, voor volgend jaar ter grootte van 2,8 miljard, aflopend tot 2,4 miljard in 2007. Aangezien een groot deel van de gisteren gepresenteerde maatregelen `wegvallen' (vanwege het eenjarige karakter ervan) moet Zalm opnieuw aan de slag. Gisteren lekte uit dat Zalm de departementen volgend jaar een extra taakstelling van in totaal 750 miljoen euro op wil leggen. Dat besluit ligt gevoelig bij zijn collega's. Minister Hoogervorst heeft al toegezegd zijn extra bezuinigingen de komende jaren op te kunnen schroeven tot 900 miljoen euro.

Maar daarmee is Zalm er waarschijnlijk nog niet. Hij zal meer maatregelen moeten nemen om te voorkomen dat de begroting volgend jaar alsnog een tekort van meer dan 3 procent vertoont. Zalm zelf deinst er niet voor terug ook politiek gevoeliger maatregelen voor te stellen, zo bleek al tijdens de onderhandelingen over het gisteren gepresenteerde pakket. Met name minister De Geus (Sociale Zaken) verzette zich hevig tegen een door Zalm geopperde verhoging van de WW-premie die 200 miljoen had moeten opleveren.

Het is nog niet duidelijk of de door Zalm gewenste hogere ww-premie wél deel uitmaakt van het pakket voor 2005. Die informatie wordt over enkele weken naar de Kamer gestuurd, als de Voorjaarsnota aan de orde komt. Misschien wordt dan ook duidelijk of Zalm zelf dan uiteindelijk bereid is zijn eigen paradepaardje, de gedeeltelijke afschaffing van de onroerendzaakbelasting, eraan te geven.