Die gebeurtenissen hebben ons hele leven bepaald

Op 1 mei wordt de Europese Unie uitgebreid tot 25 landen. Het verhaal van de Tsjechische familie Klaban/Kalous. ,,Ik ben echt bang voor een nieuwe Duitse invasie in de grensstreek.''

Als jongetje van een jaar of vijf kon Honza maar moeilijkbegrijpen waar de grote mensen zich druk over maakten. Hij wist wel dat de communisten vijanden waren, maar waarom nu eigenlijk?

,,Ik kende de communisten alleen maar van de televisie. Oude, grijze onaantrekkelijke mannen in grote zalen met zuilen, rode tapijten en enorme bloempartijen.'' Saai, doodsaai vond de Honza Kalous de grijze mannen van de televisie. In zijn kinderlijke fantasie bracht hij de angst van de oudere generaties en de saaie tv-beelden samen. Eén tekening uit 1983 heeft hij altijd bewaard: een grote zaal met rood tapijt en zuilen; onder de hamer en de sikkel staan vurige draken getekend in plaats van saaie grijze mannen. Titel: de drakenvergadering.

Honza is nu 25 en student architectuur in Praag. Een late student, maar dat komt omdat hij na zijn eindexamen eerst ,,andere dingen'' te doen had. Op reis, de wijde wereld in. Hij werkte als parkeerwacht op een dure golfclub in Londen, waste borden in de VS en sprintte als koerier op een racefiets door Praag. Hij kent het kapitalisme dat rond het begin van zijn middelbare school in de plaats kwam voor het communisme in al zijn verschijningsvormen. Van de snelle zakenjongens in Praag die hun koeriers al na twee maanden niet meer konden betalen tot de wereld van de zwarte markt in het Westen.

Honza, kort haar, Palestijnen-sjaal, loopt naar de woning van zijn ouders in een betonnen blokkendoos in een verre buitenwijk van Praag. De communistische versie van de Bijlmer. Woonblokken, open ruimtes en hier en daar een winkelcentrumpje waar volgens de communistische planners de tevreden kameraden alles zouden moeten kunnen vinden wat ze nodig hadden: een supermarktje, een apotheek, een kleuterschool en een gemeenschapscentrum.

Zelf woont hij in de binnenstad van Praag, ver van de treurige slaapwijken die de communisten in de jaren zeventig uit de grond hebben gestampt. ,,Hier is niets, geen sociaal leven, geen kroeg, niets.''

Binnen wachten Lenka Kalous (55), zijn moeder, en Slavomír Klaban (82), zijn grootvader. En uiteraard een tafel vol met eten en drinken: gepaneerde kipschnitzels, aardappelsalade, radijsjes en komkommer, wijn, bier en sap.

Grootvader Klaban wil eerst weten wat voor vlees hij in de kuip heeft en informeert beleefd naar de politieke kleur van NRC Handelsblad. Zelf is hij sociaal-democraat in hart en nieren. Tsjechische sociaal-democraat wel te verstaan en dat is iets heel anders dan een sociaal-democraat in Polen of inHongarije. De Tsjechische sociaal-democraten zijn de enigen in het gebied die zich eind jaren veertig niet door de communisten hebben laten overrompelen.

De Tsjechische sociaal-democratie is, mede dankzij grootvader Klaban, fier en onafhankelijk uit de communistische overheersing tevoorschijn gekomen.

Klaban spreekt zachtjes, met de breekbare stem van een oude man, maar zijn gedachten zijn nog loepzuiver. De levensloop van opa heeft het hele gezin bepaald. Eerst was er het verzet tegen de Duitse fascisten. De Britten wierpen aan het einde van de oorlog een groep parachutisten af boven Hradec Kralové. Aan de jonge Klaban de taak om de Britten uit handen van de Duitsers te houden. Dat lukte niet. De verzetsgroep werd opgepakt en Klaban werd ter dood veroordeeld. Het einde van de oorlog was zijn redding.

Tussen de Duitsers en hem komt het nooit meer goed. Volgens hem doorziet het moderne Europa Duitsland niet. ,,Ik ben echt bang voor een nieuwe Duitse invasie in de grensstreek.'' Ditmaal geen militaire naar een economische invasie. Tsjechië is in vijftig jaar afgezakt van de tiende plaats op de wereldranglijst van arbeidsproductiviteit naar de zeventigste, benadrukt de oude sociaal-democraat. Economisch is Tsjechië geen partij voor de Duitsers.

Na de oorlog volgden nieuwe vervolgingen. De communisten zagen in de sociaal-democraten hun grote vijanden. In 1949 werd Klaban van de universiteit getrapt en opnieuw opgepakt. Lenka groeide op als dochter van een politieke gevangene: ze mocht niet studeren en niet reizen. Drie keer probeerde ze een plaats op de universiteit te krijgen, pas de derde keer lukte het maar toen was het ook inmiddels 1968.

De moeder van Honza is een typisch kind van de Praagse Lente toen het communistisch regime op zoek ging naar een `menselijk gezicht'. De grenzen gingen open en de Tsjechen konden plotseling reizen. In de zomer van 1968 zwermde een hele Tsjechische generatie uit over Europa. Op 21 augustus 1968 was Lenka in Londen toen het verbijsterende nieuws binnenkwam dat de tanks van de Warschaupactlanden Praag binnenrolden. Waarom ze is teruggegaan?

Lenka zoekt naar woorden. De dramatische laatste dagen van augustus 1968 roepen nog sterke emoties op. ,,Het was zo vreselijk treurig. Aan de Duitse kant van de grens was leven en licht. Aan de andere kant van de grens was alles donker. Toen de trein het eerste Tsjechische station aandeed stonden we ineens oog in oog met Russische tanks. Een paar dagen later ging de grens hermetisch dicht. Wij hadden geen idee dat het nog twintig jaar zou duren voor hij weer openging.'' Lenka ging terug omdat haar moeder ziek was, omdat ze eindelijk kon studeren – psychologie –, omdat ze zich Tsjechische voelde en gewoon naar huis wilde.

In de tweede helft van de jaren zeventig begon het opnieuw te broeien in Praag. Lenka bezocht huiskamerlezingen en seminars bij één van haar oude professoren, Jan Patocka. De Tsjechoslowaakse intellectuele elite legde zich niet neer bij de communistische onderdrukking en eiste erkenning van de rechten van de mens. Charta '77 werd opgericht.

,,En toen kwam die Nederlandse minister van Buitenlandse Zaken (Max van der Stoel, red.) op bezoek bij professor Patocka die vervolgens gearresteerd werd en na elf uur verhoor door de geheime politie overleed.'' Zijn studenten bleven verbijsterd achter en hielden op het instituut een nachtwake. Lenka was één van hen. ,,De gebeurtenissen van die dagen hebben mijn leven voor altijd bepaald. Iedereen die meedeed aan de nachtwake is vervolgd. We zijn allemaal onze banen kwijtgeraakt en werden om de haverklap opgepakt voor verhoor.''

Zelfs in haar stoutste dromen heeft Lenka niet durven hopen dat het communisme ooit nog zou vallen. Laat staan dat Tsjechië deel zou gaan uitmaken van de vrije, democratische wereld. Ook haar vader niet. ,,Nee, ik ben ook altijd nogal sceptisch geweest'', beaamt Klaban. ,,Ik heb nooit gedacht dat het zover zou komen''. De bejaarde sociaal-democraat gaat in juni zeker stemmen voor het Europese parlement. Misschien krijgen de sociaal-democraten wel een meerderheid, droomt hij hardop.

Lenka is op haar hoede. Europa is grillig. In 1968 stond het hele Westen met open armen te wachten en nu voelt ze zich behandeld als een `arm familielid'. Het dichthouden van de Europese arbeidsmarkt grijpt haar vreselijk aan. ,,Onbegrijpelijk'', vindt ze dat. Haar zoon Honza knikt instemmend. De komende tijd wordt het volgens Lenka een stevige partij `touwtrekken' in het nieuwe Europa tussen grote en kleine landen. Een beetje stilletjes zegt ze: ,,Ik hoop een bijdrage te kunnen leveren aan de democratie maar de toekomst is onbekend.'' En dat is geen prettig gevoel voor een volk dat zijn lot maar zo korte tijd in eigen hand heeft gehad, zeggen de drie generaties eensgezind.

Honza vindt dat de Tsjechen harder met hun vuist op tafel moeten slaan. ,,Net als de Polen.'' Maar als hij een betoog begint dat de Tsjechen geen ruggengraat hebben, grijpen de oudere generaties in. ,,Ho, ho'', roepen ze de jeugdige overmoed tot de orde. ,,Zo erg is het nu ook weer niet.''

Dit is deel 4 van een reeks familieportretten uit alle 25 lidstaten van de EU zoals die er vanaf 1 mei uitziet. Eerdere delen zijn terug te lezen op www.nrc.nl