Rendement belangrijker voor PCM

Binnenkort wordt het contract getekend waarmee de Brits-Amerikaanse investeringsmaatschappij Apax een meerderheidsbelang verwerft in PCM Uitgevers en daarmee ook in NRC Handelsblad. Heeft deze krant ons onbevangen kunnen voorlichten over de transactie waarvan zijzelf lijdend voorwerp is?

Kranten- en boekenuitgever PCM wil groeien om naar de beurs te kunnen en daarvoor is geld nodig. De huidige aandeelhouders (drie ideële stichtingen en drie financiële instellingen) kunnen of willen dat geld niet opbrengen. Vandaar dat gezocht is naar een nieuwe partij. Na een uitgebreide voorronde brachten vijf buitenlandse ondernemingen een bod uit en daarvan heeft Apax de race gewonnen.

De laatste maanden verschenen veel berichten over deze transactie. De nadruk lag op het feit dat NRC Handelsblad, de Volkskrant, het Algemeen Dagblad en Trouw in buitenlandse handen kwamen. Vooral de afspraken met de stichtingen die geacht worden de pluriformiteit van dagbladen te bewaken, kregen veel aandacht.

Met een meerderheidsbelang van een investeringsmaatschappij zal het straks meer dan nu draaien om rendement. Een verliesgevende krant als Trouw zit dus in de piepzak. Ook het niet goed renderende AD heeft reden tot zorg. Maar hoofdredacteur Folkert Jensma van NRC Handelsblad klonk zelfverzekerd: zijn krant maakt winst en dat is de beste bescherming van je onafhankelijkheid.

De redactie had wel enige aarzeling uitvoerig over zichzelf te schrijven. Toch zijn de lezers van deze krant gedetailleerd voorgelicht over de positie van PCM (dit jaar weer winst), de voors en tegens van de verschillende buitenlandse bieders, de vermoedelijke verkoopprijs (300 miljoen euro voor de stichting Democratie en Media, 45 miljoen voor de stichting de Volkskrant en 12,5 miljoen voor de stichting van Trouw) en de strategie van Apax (de winst opvoeren en dan doorverkopen of naar de beurs brengen). Soms liep de krant daarbij duidelijk voorop.

In interviews ook in NRC Handelsblad – liet Theo Bouwman, bestuursvoorzitter van PCM, weten dat er geen vuiltje aan de lucht is. Hij blijft nog enkele jaren aan het roer en ,,er verandert niks''.

We weten dus heel wat, maar toch bleven er lacunes in de berichtgeving. Zo leek het vooral om vier landelijke dagbladen te gaan. Ongetwijfeld een belangrijk onderdeel, maar bij deze deal zijn ook enkel regionale kranten en dertien boekenuitgeverijen betrokken. Reacties uit de boekenwereld werden nauwelijks gepeild. Alsof Meulenhoff, Prometheus, Thieme en al die andere uitgeverijen niet tot ons culturele erfgoed behoren.

Toch zullen de gevolgen van de aandelenverkoop aan Apax ook voelbaar zijn in de boekenbranche. PCM wil immers groeien en in de verdringingsmarkt van kranten is dat moeilijk voorstelbaar. Samenwerking met radio- en tv-stations is een interessant idee, maar of dat veel oplevert moeten we afwachten. Dus zijn overnames te verwachten in de boekenwereld. Een van de kandidaten is de educatieve uitgeverij Malmberg. Ook de algemene uitgeverij Veen Bosch & Keuning is een mogelijke partner. In beide gevallen ontstaan mammoetuitgeverijen die de mededingingsautoriteit tot verhoogde waakzaamheid dwingen. Maar uitgevers noch schrijvers van boeken zijn aan het woord gekomen.

Hoewel de dagbladsector veel aandacht kreeg, ontbreken ook hier bepaalde geluiden. Hoofdredacteuren konden hun zegje doen, maar van redactie- of ondernemingsraden is niets vernomen mede wegens terughoudendheid om te veel over het eigen bedrijf te schrijven. Inmiddels hebben twee redacteuren van deze krant hun mening in een opiniestuk gegeven (NRC Handelsblad 15 april), maar in de voorafgaande weken vernamen wij niets over de kritische vragen die door de redactie van deze krant zijn gesteld. Ook andere kranten waren weinig openhartig.

Wat we niet weten, is wat de afspraken met de stichtingen die over de pluriformiteit waken, precies inhouden en wat daarvan de gevolgen zijn als het bedrijf over enkele jaren wordt doorverkocht. Geeft dat een krant als Trouw enige garantie? Omgekeerd, kunnen toezeggingen aan kranten-in-nood nadelig uitwerken voor kranten die wel goed renderen?

Het toekomstig meerderheidsbelang van een investeringsmaatschappij betekent hoe dan ook een forse koerswijziging. Apax zal vermoedelijk een rendement eisen van ongeveer 20 procent. Een krant als NRC Handelsblad zit daar nu niet ver vandaan, maar heeft in het verleden aanzienlijk lagere winstpercentages gekend. Bij verdere oplagedaling of stagnatie van de advertentiemarkt is 20 procent ook voor sterke kranten een forse taakstelling.

Voor de Nederlandse krantenbranche in haar geheel zouden dit soort rendementseisen desastreus zijn. Van de 31 in 2002 uitgegeven titels hadden slechts zes kranten een winst van meer dan 15 procent, bij nog eens tien titels lag de winst tussen de 5 en 15 procent, zes zaten tussen de 0 en 5 procent en acht draaiden met verlies.

Ter lering diene ook dat Het Parool, dat eerder van PCM overstapte naar de Belgische Persgroep (een strategische, niet primair financiële partner), alleen uit de rode cijfers kon komen door een aantal redacteuren te ontslaan. Dat beeld ziet men ook in Amerika. Daar houden kranten hun resultaten op peil door de efficiency steeds verder op te voeren. Volgens het recente rapport The State of the News Media (www.thestateofthenewsmedia.org) komt de redactionele kwaliteit daarmee steeds verder onder druk te staan.

NRC Handelsblad vertrouwt blijkens het hoofdredactioneel commentaar van 2 april op de heilzame werking van de markt. Het is denkbaar dat deze krant zelfs baat heeft bij de tucht die Apax aan PCM zal opleggen.

Na sanering kan de markt immers door minder spelers worden verdeeld. Maar in een klein land als het onze zijn zelfs sterke kranten niet onbedreigd. De oplages blijven relatief klein en ons bezorgsysteem is duur. In tijden van recessie kan een rendementseis van 20 dan te hoog zijn en dus ten koste gaan van de kwaliteit van redacties of – bij nieuwe fusies – van de pluriformiteit van de media.

Piet Hagen, oud-hoofdredacteur van `De Journalist', blikt eens in de veertien dagen kritisch terug op de berichtgeving in NRC Handelsblad. Eerdere bijdragen: www.nrc.nl/krantachteraf