Murat legt oorzaak bij anderen

Over twee weken doet de rechter uitspraak in de zaak tegen Murat D. Is hij een gevaar voor de samenleving of nog een kind dat als volwassene handelde?

,,Vandaag is Murat defensief, dichtgeslagen. Ik denk dat hij zich ontzettend schaamt.'' Psychiater J. Baneke had ,,een heel andere Murat'' leren kennen tijdens de dertien uur die hij met hem heeft doorgebracht. Baneke is een van de drie deskundigen die Murat heeft onderzocht, en die daar gisteren tijdens de rechtszaak verslag van deed. Ook de verdediging zag gisteren een andere jongen dan zij hadden leren kennen. Advocate M. de Meijer: ,,Murat is normaal veel kwetsbaarder en breekbaarder dan vandaag op de zitting.''

Het is niet uitgesloten dat Murat D., de 17-jarige leerling die wordt berecht voor het doodschieten van onderdirecteur Hans van Wieren, met zijn gedrag tijdens de zitting zijn eigen strafmaat heeft bepaald. Ongeïnteresseerd en emotieloos zat hij erbij, niet geneigd tot enige vorm van medewerking. Besef van wat hij heeft gedaan, laat staan spijt of berouw, leek afwezig. De enige zichtbare emotie was verongelijktheid, over alles wat hem is aangedaan.

Lichte opwinding was er alleen toen de rechter hem confronteerde met de incidenten op school die aan zijn fatale daad vooraf gingen. Natuurlijk werd hij kwaad toen hij niet naar de wc mocht tijdens een les, of toen een conciërge hem vroeg de peuk op te rapen die hij op de kantinevloer had gegooid. En waarom werd Murat kwaad toen Hans van Wieren tegen hem zei dat hij mooie kleren had gekocht voor een galafeest op school? Murat: ,,Voor mij is dat een belediging.''

Deze houding kan het verschil uitmaken tussen berechting naar jeugdstrafrecht of volwassenenstrafrecht. Naast de keuze tussen moord of doodslag (wel of geen voorbedachte rade) is dat de andere cruciale beslissing die de rechtbank de komende twee weken moet nemen. Rechter C. Dettmeijer, voorzitter van de jeugdstrafkamer, toonde zich geschokt door de houding van Murat tijdens de zitting. Ze zag een bevestiging van de bevindingen van de gedragsdeskundigen: Murat legt de verantwoordelijkheid voor dingen die mis gaan altijd bij anderen, is achterdochtig en `krenkbaar', en wordt vreselijk kwaad als hij ergens op wordt aangesproken.

De deskundigen zien echter mogelijkheden voor verbetering door intensieve en langdurige gedragstherapie. Ze achten Murat zwakbegaafd en mede daarom 'enigszins verminderd toerekeningsvatbaar'. De rechter leek minder overtuigd van Murats vermogen om te leren. Dettmeijer tegen Murat: ,,Ik zie bij jou na drie maanden nog geen millimeter verschuiving als we de incidenten bespreken.'' En: ,,Zolang jij de oorzaak en verantwoordelijkheid buiten jezelf blijft leggen, ziet het er heel somber uit voor hoe jij je gaat ontwikkelen.'' Onbegrijpelijk vond de rechter ook dat Murat een maand na 13 januari tegen de politie heeft gezegd: ,,Wat kon ik anders doen?''

De deskundigen en de verdediging pleitten voor jeugdstrafrecht, het openbaar ministerie (OM) voor volwassenenstrafrecht. Het eerste biedt de mogelijkheid voor maximaal twee jaar jeugddetentie en maximaal zes jaar Plaatsing in een Inrichting voor Jeugdigen (PIJ, in jeugdjuridisch jargon). Berechting als meerderjarige betekent een mogelijk langdurige celstraf, eventueel gevolgd door tbs. De officier van justitie eiste vijf jaar celstraf en tbs.

Minderjarigen tussen de zestien en achttien jaar kunnen alleen worden berecht volgens volwassenenrecht als wordt voldaan aan een van drie criteria. Er moet reden zijn om af te wijken van het jeugdstrafrecht vanwege de 'ernst van het feit', 'de persoonlijkheid van de dader' of 'de omstandigheden waaronder het feit is begaan'. Sinds 1995 is een van deze criteria voldoende, daarvoor moest worden voldaan aan alledrie. Die verruiming van de wet heeft volgens het ministerie van Justitie niet geleid tot een grote toename van het aantal jeugdigen dat een volwassen straf krijgt opgelegd. Jaarlijks gaat het om ongeveer 200 gevallen, drie procent van het totale aantal veroordeelde jeugdigen.

Volgens officier van justitie N. Boersma is het neerschieten van Van Wieren dermate ernstig (,,je leraar executeren is het ergste wat er is''), dat Murat als volwassene moet worden berecht. Boersma: ,,Als tegemoetkoming aan de deskundigen kan hij worden behandeld, maar pas na een celstraf, in de vorm van tbs met dwangverpleging. PIJ is te licht.'' Volgens de officier is een lange celstraf gewenst om herhaling door Murat of anderen te voorkomen, en als vergelding voor de nabestaanden van Van Wieren.

Nederland gaat veel te makkelijk om met het berechten van jeugdigen volgens volwassenenrecht, betoogde advocate M. de Meijer. Anders dan verwacht legde de verdediging niet de nadruk op verzachtende omstandigheden – Murats vader is onlangs voor de tweede keer tot een langdurige celstraf veroordeeld. De Meijer en haar collega A. Naarden kozen voor een juridisch betoog, waarin ze zowel de keuze voor moord als die voor volwassenenrecht van het OM onderuit probeerden te halen. De wetsverruiming van 1995 is omstreden, stelde de advocates, en ze wezen op het antwoord van ex-minister van Justitie Korthals op Kamervragen hierover. Hij stelde dat jeugdigen pas als volwassene kunnen worden berecht als er sprake is van 'volwassen handelen'.

Gezien de kinderlijke veronderstelling van Murat is daarvan geen sprake, meende de verdediging. Naar eigen zeggen had Murat niet de bedoeling om Van Wieren te doden, maar om hem aan zijn schouder te verwonden. Na een verblijf in het ziekenhuis zou Van Wieren Murat en anderen met meer respect bejegenen, dacht hij. Ideeën van een kind, zeiden de advocates, en dus is behandeling op zijn plaats. Een volwassen celstraf leidt tot verharding van Murat waar hij noch de samenleving bij gebaat is. De verdediging hoopt dat de rechtbank niet zwicht voor de maatschappelijke druk om zwaar te straffen. En Murat? Hij heeft spijt, zei hij. Het klonk als een formule.