De Toverberg ontdaan van schoonheid

Het gebouw Zonnestraal uit 1928 is een wonder van licht, ruimte en strak lijnenspel. Architect Jan Duiker ontwierp dit zogeheten `schip op de hei' als herstelorde tbc-patiënten. In het omringende bosachtige landschap met grillige boompartijen zorgt dit toonbeeld van Nederlandse architectuur, geïnspireerd door Bauhaus, vanuit elk gezichtspunt voor een verrassing. Een buiten- en binnententoonstelling laten met beelden van vroeger de omstandigheden zien van Amsterdamse `teringlijders'.

Onder de noemer Villa Zonnestraal vinden er tot aan het eind van de meimaand talloze culturele evenementen plaats; muziek en theater, lezingen en tentoonstellingen. Door de tuin van het landgoed is bijvoorbeeld een wandelroute uitgezet die voert langs historische plekken, zoals het àfsprakenhekje' voor de patiënten.

De literair geïnteresseerde die aan een sanatorium denkt, zegt De Toverberg (1924) van Thomas Mann. Deze roman als een beeldhouwwerk verhaalt over het langdurige verblijf van bezoeker Hans Castorp aan een hospitaal in de bergen bij Davos. Zonnestraal is als het Nederlandse Davos te beschouwen en het is een mooi idee om hier, op de plek van de vroegere eet- en toneelzaal, een theaterbewerking van de roman te geven. Onder de titel Hoogtezon maakte de Vlaamse schrijver Jef Aerts een bewerking die zowel fragmenten uit de roman verbeelden als nieuwe elementen toevoegt. In tegenstelling tot het chronologisch vertelde origineel is het toneelstuk een flash-back.

Acteur Jibbe Willems als Hans Castorp treffen we aan op het slagveld, waar een dood paard ligt. Hij schreeuwt en bibbert, hult zichzelf in een sanatoriumdeken. Kruipend over de grond, balancerend op een bank en op stuitende wijze luidop boeren latend, doet hij het relaas van Castorp als verschoppeling. In langdurige terugblikken ontmoet hij zijn grote liefde Clawdia Chauchat, die tevens in een dubbelrol dokter Clawdia vertegenwoordigt. Van een decor is nauwelijks sprake; de twee acteurs bevinden zich in een vierkant speelveld temidden van de toeschouwers. Af en toe roffelt er mitrailleurgeroffel en aan het slot klinkt een lied uit Mahlers Des Knaben Wunderhorn. Als opening van zo'n interessant festival is Hoogtezon helaas een mislukking, vooral een naargeestige ervaring. Acteur Willems is een speler die met zoveel theatraal vertoon zichzelf op de voorgrond dringt, dat elke nuance in de tekst verloren gaat. Hij gunt zich rust noch duur, weet niets van stilte of geheimzinnige suggestie. Tegenspeelster Tamara Jongerden heeft de lastige taak deze als een kind krijsende patiënt enigszins in het gareel te houden. Zij treedt, zoals verpleegsters dat behoren te doen, koel, kordaat en tegelijk liefdevol op. In de ogen van Hans Castorp is zij het toonbeeld van elegantie, opgesierd met een fijne Franse elegantie.

Bij herhaling staan de spelers, geregisseerd door Ivo van Megen, op grote afstand tot elkaar. Zij schreeuwen elkaar de teksten toe. Deze toneelversie van De Toverberg biedt geen sprankje schoonheid of ontroering. Wie van Castorp en de roman houdt, laat de bewerking beter ongezien. De laatste tijd worden veel romans als theater bewerkt. Misschien moet daaraan eens een einde komen. Een fameus, tot de verbeelding sprekend personage als Castorp als een boerende man te aanschouwen, doodt elke subtiliteit die leeft in de fantasie van de lezer.

Voorstelling: Hoogtezon van Jef Aerts door ZT Hollandia. Regie: Ivo van Megen. Gezien: Villa Zonnestraal, Van Ghentlaan, Hilversum. Aldaar t/m 29/5. Inl. (023) 531 9139 of www.zonnestraal.nl