`Apartheidspartij' ruw afgestraft

Regeringspartij ANC heeft bij de parlementsverkiezingen van woensdag een ongekend grote zege geboekt. De partij die apartheid verzon werd vrijwel weggevaagd. Zuid-Afrika zal het de komende jaren zonder geloofwaardige oppositie moeten doen.

Met de grootste overwinning sinds het einde van de apartheid heeft de Zuid-Afrikaanse regeringspartij Afrikaans Nationaal Congres (ANC) bij de derde democratische verkiezingen de oppositie bedolven. Bijna zeventig procent van de stemmen kreeg het ANC van president Mbeki, zoals de opiniepeilers hadden verwacht. Wat ze niet hadden voorzien was dat de afstraffing van de oude aartsrivaal, de Nieuwe Nationale Partij (NNP), zo genadeloos zou zijn.

De partij die ruim vijftig jaar geleden de apartheid verzon en decennialang de Zuid-Afrikaanse politiek domineerde, ligt nu met minder dan 1,8 procent van de stemmen op het sterfbed. Zuid-Afrika noemde partijleider Martinus van Schalkwijk al een tijdje `Kortbroek', omdat hij met zijn bril en bolle wangen zo doet denken aan een padvinder. Nu, met meer dan tachtig procent van de stemmen geteld, noemen de kranten hem maar liever `Geen Broek'. Maar van aftreden wil Van Schalkwijk voorlopig niks weten, al schrijven de kranten dat zijn positie onhoudbaar is geworden. ,,Treurig meneer, treurig'', schreef Thisday vanochtend.

De Nationale Partij is na het einde van de apartheid in 1994 zoekende gebleven naar haar rol in het nieuwe Zuid-Afrika. Voormalig president De Klerk probeerde het, toen nog met twintig procent van de parlementszetels, twee jaar lang in een regering van nationale eenheid samen met het ANC. In 1996 stapte hij uit die regering en de politiek, niet bij machte om in de schaduw van Nelson Mandela nog op te vallen. Drie jaar later geloofde minder dan zeven procent van de stemmers nog in de partij die zichzelf inmiddels opnieuw had uitgevonden als de `Nieuwe' Nationale Partij van De Klerks opvolger Van Schalkwijk.

De roemloze ondergang van de `Nats' bij deze verkiezingen is vooral een straf voor de coalitie die de partij in 2000 opnieuw aanging met het ANC. De partij voerde campagne met de slogan `Een billike deel in die regering'. Maar de oude achterban van blanken en kleurlingen zag een stem voor de NNP als een stem voor het ANC en koos liever voor de nieuwkomer Independent Democrats van Patricia de Lille (1,8 procent).

Het populisme van de oppositiepartijen heeft niet gewerkt. ,,Vang Hulle, Hang Hulle'', schreeuwden de posters van een van de blanke partijen die nu niet eens de kiesdrempel heeft gehaald. Herinvoering van de doodstraf als snelle oplossing voor het misdaadprobleem was ook een van de voorstellen van de Democratische Alliantie (DA) van Tony Leon. Leon hoopte deze verkiezingen 25 tot 30 procent van de stemmen te halen om, zoals hij zijn aanhang beloofde, het gevaar van de eenpartijstaat te keren.

Met minder dan 13 procent van de stemmen kan Leon misschien iets meer verschil maken dan de afgelopen vijf jaar (9,5 procent in 1999). Maar het ANC kan hem blijven uitlachen in het parlement. Hij reisde de afgelopen weken naar elke uithoek op het platteland, bezocht krottenwijken en liet zich aankleden als een Afrikaanse prins. Zijn poging om de zwarte kiezer aan zich te binden is faliekant mislukt.

De woordvoerders van het ANC verklaarden de monsterzege vanochtend als ,,blijk van vertrouwen'' in het beleid van de regering de afgelopen tien jaar. Dat is ten dele waar. De partij bereikte een vredige overgang na 350 jaar blanke overheersing en wist een economie die ten dode was opgeschreven met succes te hervormen. De meeste kiezers blijken daar dankbaar voor, maar hadden ook geen andere keus. Stemmen voor een blanke partij voelt nog steeds als stemmen voor apartheid.

Met zeventig procent van het aantal parlementszetels zou het ANC nu eigenhandig de grondwet kunnen veranderen. De oppositie heeft het electoraat er tijdens de campagnes vergeefs voor gewaarschuwd. Het is niet erg aannemelijk dat het op korte termijn zal gebeuren. De constitutie van 1996, een van de meest liberale ter wereld, is voor het merendeel het product van ANC-politici. Bovendien beschikte de partij de afgelopen tien jaar, in coalitie met andere partijen, in de praktijk allang over een tweederde meerderheid.

Het ANC heeft sinds 1994 voor coalities met onder andere de Nationale Partij en de Inkatha Vrijheidspartij (IFP) gekozen omwille van de verzoening met de blanken en de Zulu's. Het is waarschijnlijk dat het ANC van president Mbeki het de komende vijf jaar voor het eerst echt alleen gaat proberen.

Dat betekent in elk geval een einde aan de gezapigheid in het parlement, waar het debat de afgelopen tien jaar is doodgeslagen omdat oppositiepartijen ook regeringsverantwoordelijkheid hadden. Het betekent ook dat de verantwoordelijkheid voor de blijvende problemen in Zuid-Afrika voor het eerst uitsluitend op de schouders van het ANC komen te liggen.

Werkloosheid, aids, criminaliteit. Alleen als het ANC ook de komende vijf jaar niet bij machte blijkt die problemen in te dammen, kan het hondstrouwe electoraat gaan twijfelen. Mits er tegen die tijd een serieus alternatief in de oppositiebanken is opgestaan.