Alles tussen Porsche en touwpomp

Vond je vroeger om de haverklap Gispen-stoelen bij het oud vuil, tegenwoordig moet je lang zoeken in de afvalcontainer. De klassieken onder de Nederlandse vormgevers zijn nu zo begerenswaardig dat de voorname meubelwinkel replica's aanbiedt die in prijs overeenkomen met de originelen. De schilder waar ouderen, wijzend op een doek in de huiskamer, mee pronken, lijkt vervangen door de naam van een vormgever: glas van Andries Copier of Bernard Heesen, een stoel van Rietveld of Mart Stam, een slaapbank van Martin Visser of een tapijt van Theo Colenbrander. De opwaardering van hun pionierswerk is te verklaren uit de schaarste van hun unica en serie-ontwerpen, uit de recente autonome status van de sector vormgeving en uit de daaraan verbonden museale erkenning die de jachtlust van particulieren heeft aangewakkerd.

Als vervolg op de uitgave Fotografen in Nederland (2002), moest dus wel Designers in Nederland verschenen, een alfabetisch overzicht van de genoemde pioniers en hun latere generaties, goed voor anderhalve eeuw productvormgeving. De formule is identiek: een korte algemene inleiding en daarna zo'n driehonderd ontwerpers, bureaus en fabrieken aan wie steeds een pagina met een of meer illustraties is toebedeeld, plus een bondige introductie met verwijzigingen naar stijlverwante vakgenoten. Dat juist deze vormgevers zijn geselecteerd komt volgens de samenstellers Timo de Rijk en Wim Pijbes omdat zij het waren die `de discussie over de vormgeving voerden', een discussie die wel wat grondiger en concreter had mogen worden uitgewerkt.

Productvormgeving is een oceanisch begrip. Alleen de ongerepte natuur valt er niet onder. In Designers in Nederland kom je dan ook lampen, dekens, behang, weegschalen, auto's, stekkers en fietsen tegen, afgewisseld door interieurs van treinstellen, raadzalen, benzinestations, Hema-vestigingen en museumtentoonstellingen. Vergeleken met de vorig jaar verschenen, compactere canon Dutch Design van de 20ste eeuw (THOTH, €14,90) – niet op basis van ontwerper maar van product gerangschikt – zijn jongere generaties ruimer vertegenwoordigd. Niet zo vreemd, want vooral de laatste vijftien jaar heeft de Nederlandse vormgeving een veel breder publiek gekregen en een internationale reputatie verworven. Waar die waardering voor dat `typisch Nederlandse' precies in schuilt, is `de vrijheid van het idee', zoals De Rijk het in zijn inleiding formuleert. Het strakke, sobere functionalisme, decennia lang toonaangevend, is geraffineerd vervloeid met souplesse en speelsigheid – in vorm en in materie. Maar met mate, want Droog Design, internationaal de meest succesvolle ontwerpersgroep, houdt nog steeds vast aan `droge, nuchtere' vormgeving.

Tussen de lampen van Berlage en Premsela ligt een onomkeerbaar proces van versobering en stilering, zoals met veel meer objecten in dit boek het geval is, en reden waarom je er ook graag in blijft bladeren. De `oma'-fiets van Gazelle gaat nog wel vijftig jaar mee, maar geen man wil terug naar de Philishave uit hetzelfde bouwjaar, 1950. Minder vertrouwd is de `low tech' touwpomp (1974) waarmee Reinder van Tijen de derde wereld een dienst heeft bewezen. Compleet vergeten is de normalisering van het borstelwerk (1936) door de Nederlandse Vereniging van Huisvrouwen. En gedenkwaardig is de firma Koolhoven Vliegtuigen, voor de oorlog Fokkers grootste concurrent met 1.200 werknemers, die door het Duitse bombardement op Rotterdam ten onder ging. Haaks op die touwpomp staat dan weer de wellustige luxe van de jaren negentig; kijk maar naar de Porsche Carrera (1991) van Harm Lagaay en het goudkleurige kinderzitje Maxicosi (2003) van Huibert Groenendijk, dat straks weer in de afvalcontainer terechtkomt. Dat architectuur, mode en grafische vormgeving nauwelijks meedoen, doet vermoeden dat er meer delen in deze leerzame, visueel aantrekkelijke serie verschijnen. De inleiding mag dan best wat meer verantwoording geven over de selectie en meer verwijzingen naar de verderop gepresenteerde ontwerpers.

Timo de Rijk, Wim Pijbes: Designers in Nederland. Ludion, 412 blz. €39,50