Geef redacties geld voor behoud onafhankelijkheid

Al twee weken is het oorverdovend stil rond de voorgenomen overname door de Brits-Amerikaanse participatiemaatschappij Apax Partners van kranten- en boekenuitgever PCM, eigenaar van onder meer NRC Handelsblad. De kranten berichten erover, maar van opwinding, politiek of anderszins, lijkt geen sprake. Is het de spreekwoordelijke stilte voor de storm?

Feit is dat PCM ingrijpend gaat veranderen, en daarmee ook het Nederlandse krantenbedrijf. PCM is de dominante uitgever van educatieve en verstrooiende boeken en van landelijke kranten, waaronder de Volkskrant, het Algemeen Dagblad, Trouw en NRC Handelsblad.

De verkoop is mogelijk omdat de huidige grootaandeelhouder, de Stichting Democratie en Media, zich anderhalf jaar geleden bereid verklaarde meer afstand van het bedrijf te nemen. Die beslissing effende het pad om nieuwe aandeelhouders te zoeken, die geld willen investeren in verdere verbreding van de activiteiten van PCM. Waar de uitbreiding gezocht wordt, is onduidelijk. Meer boeken? Debuut in televisie?

Nu komt de uitgever van vier landelijke en een groot aantal regionale dagbladen in handen van een `financiële' partij die één ding te bieden heeft: geld. In het leiden van en ondernemen met mediabedrijven hebben zulke financiers geen speciale interesse of vaardigheden. Ze beleggen het kapitaal van hun eigen geldschieters in een breed scala van bedrijven, waarbij de rode draad een hele simpele is: als het maar geld oplevert.

Natuurlijk, de grote concurrenten De Telegraaf en Wegener zijn ook aan de effectenbeurs genoteerd, zij hebben ook rendementsdoelstellingen, maar hun positie verschilt in één opzicht van die van PCM straks. PCM wordt zeker over enkele jaren doorverkocht. Zo maken financiers als Apax hun winst. PCM wordt in de tussentijd `verkooprijp' gemaakt.

Financiers als Apax gebruiken daarvoor hun gebruikelijke methodes: de wortel en de stok. De wortel bestaat uit een nog te ontwerpen aandelen- of optieplan, waarbij de werknemers van het bedrijf in vier klassen worden verdeeld. Hoe crucialer een werknemer, hoe hoger zijn klasse, hoe meer aandelen of opties te verkrijgen zijn. Die aandelen en opties moeten op termijn, bij verkoop of beursnotering, resulteren in een aantrekkelijk geldbedrag. Met deze financiële wortel willen de nieuwe eigenaren sleutelfunctionarissen stimuleren om in het belang van de aandeelhouders te denken en te handelen. Als dat werkt, is de stok niet nodig. Alleen als de zaken tegenvallen, heeft de aandeelhouder de stok wel nodig, om, bijvoorbeeld, de directie te wisselen.

Aandelen of opties kunnen de saamhorigheid onder het personeel versterken en hen binden aan de onderneming. Maar voor hetzelfde geld kunnen ze werken als splijtzwam: werknemers van winstgevende kranten zien liever dat verliesgevende kranten worden gesloten. Werknemers met weinig of geen aandelen frustreren leidinggevenden met veel aandelen, of andersom.

Doordat financieel rendement een simpel en sprekend getal oplevert, en doordat de nieuwe eigenaar leeft van zulke getallen, ligt het risico op de loer dat voor de nieuwe eigenaar financiële prestaties de overhand krijgen boven journalistieke. Financiers als Apax leven van geld, denken in geld en stellen hun eisen in geld. Ze zitten als de bok op de haverkist om die rendementseisen ook te verwezenlijken. Ze hebben het rendement aan hun geldschieters beloofd en worden daarnaar betaald. Voor de nieuwe eigenaar zijn de boeken en kranten van PCM geen cultureel erfgoed, maar een kans om meer winst te maken en een toekomstige bonus te innen.

Dat hoort allemaal bij de grote wereld van het zakendoen en het heeft geen zin daarover te jeremiëren. Het kan ook zeker leiden tot meer dynamiek in de krantenwereld. Maar er is ook een keerzijde. Welke garanties zijn er dat de verkoop van PCM niet ten koste zal gaan van de redactionele onafhankelijkheid, of van de kwaliteit van de betrokken kranten?

Dat wordt nu inzet van de finale besprekingen tussen de huidige en de nieuwe eigenaar. De Raad van Bestuur van PCM en de Stichting Democratie en Media hebben verzekerd dat de nieuwe eigenaar garanties moet geven voor het behoud van titels, redactionele onafhankelijkheid, en wellicht van werkgelegenheid. De Stichting blijft bovendien na de verkoop betrokken bij het bedrijf als aandeelhouder en houdt een meer dan gewone zeggenschap over ingrijpende besluiten zoals het splitsen van het bedrijf of het opheffen van titels.

Het is goed als de redactie, afgezien van de wortel die Apax ontwerpt, zelf ook een stok achter de hand heeft. Niet uit koudwatervrees voor de buitenlandse zakenwereld, of uit provincialisme. Tenslotte was deze krant feitelijk ook in buitenlandse handen toen uitgever Reed Elsevier eigenaar was.

Een stok is nodig omdat de bescherming van cultureel erfgoed in de wereld van het internationale beleggingskapitaal eigentijdsere middelen vergt dan het schilderen van een spandoek. Om te voorkomen dat de gedane beloften over journalistieke vrijheid en onafhankelijkheid mooie maar dode letters worden, moet de Stichting Democratie en Media de betrokken kranten de kans geven naleving van die garanties ook echt af te dwingen, in laatste instantie bij de rechter – bijvoorbeeld door uit de verkoopprijs van PCM, die honderden miljoenen oplevert, een adequaat bedrag te reserveren voor alle redacties waaruit de kosten van het inwinnen van juridische expertise en eventuele gerechtelijke stappen kunnen worden betaald. Met die fondsvorming zou de Stichting tegemoet komen aan haar doelstelling om de vrijheid en pluriformiteit van de Nederlandse media te behouden, en legt ze de verantwoordelijkheid daarvoor niet bij enkele wijze mannen en vrouwen, maar bij de redacties zelf.

Misschien vinden sommigen het betreurenswaardig dat journalisten mee moeten doen met verdere juridisering van de samenleving, en bij wijze van spreken ook pas de straat op kunnen met een dagvaarding in hun achterzak. Maar ook hier geldt: wie in Rome verblijft, doet als de Romeinen.

Sjoerd de Jong (voorzitter van de redactieraad) en Menno Tamminga zijn redacteuren van NRC Handelsblad.