Boodschappen doorgeven per aardappel

Het dorp Szelmenc is Hongaars, maar ligt niet in Hongarije: de ene helft ligt in Slowakije, de andere in Oekraïne. Dwars door het dorp loopt straks de nieuwe buitengrens van de EU. De dorpeling die zijn buur wil bezoeken, moet 740 kilometer omreizen.

,,Als we op de velden buiten het dorp werkten zongen we luid over wie ziek was, wie gestorven, wie ging trouwen. Vanaf de andere kant zongen ze dan terug wat daar gebeurde'', vertelt de oude boer Péter Lizák. ,,Het was verboden over de grens te praten. We sneden aardappels doormidden, deden er een briefje in en gooiden die vanuit mijn tuin naar de overkant. En we gebruikten honden en ganzen om berichten over te brengen. Ik had een hondje, dat door het prikkeldraad kroop. De Oekraïense grensbewakers hebben hem doodgeschoten.

Het door Hongaren bewoonde dorpje Szelmenc (Velké Slemence in Slowaaks) ligt vijftien kilometer ten noorden van Hongarije, de ene helft in Slowakije, de andere helft in de Oekraïne. De ene helft van het dorp gaat vanaf 1 mei tot Europa behoren, de familieleden aan de andere kant van het dorp niet. Dit wordt Europa's nieuwe buitengrens. Vroeger liep hier de grens met het machtige maar achterdochtige Sovjet-rijk.

De wind blaast Oekraïens onbarmhartig over de velden aan. Anticiperend op de toekomst heeft de café-uitbater de lokale bar aan de hoofdzandweg van Szelmenc alvast omgedoopt in `Eurobar'. Het staat groot op de gevel in lichtblauwe letters, omringd door sterren. In de straat en op de erven zijn alleen wat oude, in het zwart gehulde boerinnen en enkele kippen te bekennen.

Het decor in het midden van het liefelijke dorpje is stalinistisch. De dorpsstraat wordt doorsneden door een hoog prikkeldraadhek zonder doorgang. Hondenharen in het prikkeldraad verraden dat er regelmatig eentje doorheen glipt. Evenwijdig aan het hek is een vier meter brede aangeharkte strook gele aarde en een op kniehoogte gespannen, nauwelijks zichtbare draad. Een hoge wachttoren overziet het dorp en wijde omgeving. De toren is sinds begin jaren negentig onbemand, hoewel een geüniformeerde pop nog jaren de schijn ophield. Zelfs leeg straalt het ding dreiging uit.

,,Stalin heeft deze lijn getrokken. Hij schoof de grens naar het westen op zodat hij de spoorlijn van Lvov naar Debrecen onder controle kreeg'', aldus Péter Lizák. ,,Ik was vijfenhalf toen de grens hier werd gelegd. Ik ben geboren in Hongarije, daarna woonde ik in Tsjechoslowakije, toen heel kort in Oekraïne en nu in Slowakije. En ik heb dit huis nog nooit verlaten.''

Lizáks huisje staat pal aan de grens. Zijn raam kijkt uit op het prikkeldraad en de houten poort die kortgeleden bij de grens is gezet om aandacht voor het verscheurde dorp te vragen. De poort is doormidden gezaagd, een helft staat op Slowaakse grond, de andere op Oekraïens gebied. Bovenin de poort is een rij duiventillen. Zestig jaar geleden werden alle duiven in Szelmenc in beslag genomen omdat ze berichten zouden kunnen overbrengen. Nu heeft de timmerman, met onbedoeld gevoel voor symboliek, de ingangen per vergissing te klein gemaakt, zodat er geen duiven in de poort van Szelmenc kunnen broeden.

De kleine ramen in Lizáks huis laten het ochtendlicht nauwelijks toe, bij gebrek aan pálinka wordt er wodka geschonken. De 64-jarige Lizák is de hoeder van de opmerkelijke geschiedenis van Szelmenc. ,,Een van de dorpsmeisjes, Regina – ze was acht, ze woont nog altijd in het dorp – logeerde bij haar grootouders toen de grens werd verlegd. Ze kon niet terug naar huis. Pas zeventien jaar later mocht ze voor het eerst haar ouders bezoeken. Toen haar vader overleed kon ze er niet op tijd heen en kreeg ze ook nog een boete omdat ze de doodsklokken in de kerk aan deze kant van het dorp luidde. Officieel kon ze immers niet weten dat haar vader dood was, want het telegram was de grens nog niet gepasseerd. Dus had er iemand over de grens gesproken.''

Aan de andere – Oekraïense – kant van het prikkeldraad wonen nog altijd 200.000 Hongaren. Het gebied behoorde eeuwenlang bij Hongarije. Op 26 november 1944 werd in de bioscoop Overwinning in Moekatsjevo op een geïmproviseerd congres besloten dat het gebied met de Oekraïne ,,herenigd'' zou worden – hoewel het er nog nooit had bijgehoord. De stemming vond plaats onder auspiciën van het Sovjet-leger, met gewapende mannen bij elke deur.

,,Iedereen in het dorp is Hongaars, op de politieagenten na en twaalf of dertien Slowaakse vrouwen die er getrouwd zijn'', zegt de burgemeester van Szelmenc. ,,Slowakije eindigt bij Košice (Kassa). Dit is niemandsland. We krijgen nauwelijks hulp. We hebben een werkloosheid van 27 procent. Hopelijk worden de connecties met Hongarije sterker. De levensstandaard aan de Oekraïense kant van het dorp is nog veel lager. Slechts een enkeling heeft telefoon. Vroeger konden we onze families aan de andere kant helpen. Maar nu kan haast niemand het zich meer permitteren.''

In de Sovjettijd kon men bij ernstige ziekte of een sterfgeval met een doktersverklaring binnen drie dagen toestemming krijgen de grens in het midden van het dorp over te steken. Nu moeten de inwoners van Szelmenc twee keer op en neer naar het 140 kilometer verderop gelegen Prešov om een visum aan te vragen en af te halen. Dat kost een week. Dan moeten ze naar de dichtsbijzijnde grenspost, 45 kilometer noordwaarts. Alles bij elkaar moeten ze 740 kilometer reizen om hun buren te bezoeken. Toch waagt niemand het illegaal de grens over te steken. Het is er 45 jaar lang ingeramd dat je dat uit je hoofd laat. Wat hermetische afgrendeling (en intimidatie) betreft kunnen de toekomstige douaniers aan de Schengen-grenzen nog iets leren van de Oekraïeners.

,,De Oekraïeners waren professionals in grensbewaking. Ze schoten op iedere vogel die de grens overvloog. Er waren drie hekken met prikkeldraad en een houten schutting zodat je niet kon zien wat er aan de andere kant gebeurde. Ze patrouilleerden te voet en te paard. Hier bij de weg stonden altijd twee mannan en in de wachttoren ook twee. Het middelste hek was elektronisch beveiligd; als je het aanraakte werd er een lichtpatroon gelanceerd'', vertelt de oude Lizák. ,,Als er een konijn door het hek huppelde, ging zo'n raket de lucht in en werd heel Szelmenc voor één moment verenigd in een helrode of witte gloed.''