`Ze kopen waanzinnig veel suiker'

Volgens experts komt er na 1 mei helemaal geen `prijsschok'. Maar de Poolse consument vertrouwt het niet, koopt massaal auto's en slaat alvast suiker in.

Piotr praat, maar niemand luistert. Al weken probeert de jonge vakkenvuller klanten van een grote supermarkt in Warschau gerust te stellen: nee, de suikerpakken raken niet op, ook niet na 1 mei, als Polen lid wordt van de Europese Unie. Het helpt geen donder. Ook nu weer staat een oude dame kilo's suiker in te slaan. Alsof het crisis wordt.

,,Mensen kopen waanzinnig veel suiker'', zegt Piotr. En niet alleen maar omdat de Polen in de zomermaanden doorgaans graag jam maken. ,,Iedereen is bang dat de prijzen omhooggaan.'' Niemand gelooft dat na 1 mei géén `prijsschok' komt, zoals alle experts in koor roepen, de centrale bank voorop. Die voorspelt dat de toetreding hooguit 0,9 procentpunt zal bijdragen aan de inflatie dit jaar.

De Poolse consumentenbond is evenmin bezorgd. Van de producten in het `mandje' wordt naar verwachting straks slechts 15 procent duurder, 33 procent wordt zelfs goedkoper, door het wegvallen van de grenzen en de concurrentie vanuit de EU. ,,Het ziet er echt goed uit'', zegt woordvoerder Elzbieta Anders. Maar de Poolse consument weet beter. Hij haalt wat er te halen valt. Anders: ,,Je kunt spreken van een paniekreactie.''

De koopdrift van de Polen is deels wel degelijk rationeel. Vanaf 1 mei gelden nieuwe belastingregels, zoals een uniform en sterk verhoogd BTW-tarief van 22 procent. Bouwmaterialen zijn nu nog met 7 procent BTW belast. Het kopen van bouwgrond is nu zelfs nog belastingvrij. De huizenprijzen zijn door de nieuwe regels, vóór toetreding, met soms tientallen procenten gestegen. Ook autoverkopen beleven hoogtijdagen. In maart kochten de Polen maar liefst 40 procent meer nieuwe auto's dan in dezelfde maand een jaar geleden. Auto's zijn in Polen nu nog zo'n 16 procent goedkoper dan in de EU. Bovendien wordt een zeer aantrekkelijke aftrekregeling voor bedrijfswagens afgeschaft. Onder de kopers van de laatste maanden zijn veel bedrijven.

Anders dan de Poolse regering graag doet geloven, heeft de BTW-verhoging niet veel te maken met de toetreding. Want het tarief mocht van Brussel ook 15 procent zijn. De keuze was aan Polen. Volgens economen heeft de door schulden geplaagde regering kans gezien om de belastingen te verhogen en Brussel de schuld te geven.

De verwachte veranderingen in voedselprijzen hangen wel nauw samen met 1 mei. Vanaf die dag gelden ook voor Polen de regels van het Europese landbouwbeleid. Dat betekent dat de wereld in een aantal opzichten op z'n kop wordt gezet. Zo is rundvlees in Polen nu nog veel goedkoper dan varkensvlees. De prijs is 31 procent van het EU-gemiddelde en zal minstens verdubbelen, wordt algemeen verwacht. Kip zal daarentegen goedkoper worden, omdat Polen lid wordt van de EU, de kampioen van de (gesubsidieerde) goedkope kip.

De veranderingen zullen vooral merkbaar zijn bij producten waarvoor de EU de markt sterk afschermt, zoals rijst, bananen en suiker.

Polen koopt nu bananen op de wereldmarkt, maar moet straks duur inkopen in landen waarmee de EU een speciale relatie heeft, zoals ex-koloniën. Hetzelfde geldt voor rijst. Polen koopt nu van Thailand en Vietnam, maar binnen de EU geldt een tariefmuur van 190 procent voor rijst uit die landen. Dat wordt Spaanse of Italiaanse rijst. [Vervolg POLEN: pagina 21]

POLEN

Polen in de greep van consumentenkoorts

[Vervolg van pagina 19] Brood wordt in theorie goedkoper, omdat Polen binnen de EU goedkoper graan kan krijgen. Ook whisky wordt goedkoper, door het wegvallen van importtarieven. ,,Het is moeilijk te zeggen hoeveel de prijzen gaan veranderen'', zegt Anders, die veel bezorgde telefoontjes ontvangt van consumenten. ,,Onder het communisme stelde een speciaal bureau de prijzen vast. Maar dit is vrijemarkteconomie.''

De consumentenkoorts vertroebelt het beeld. Het recente hamstergedrag heeft ertoe geleid dat de prijzen ook echt stijgen. Vorige maand gingen de voedselprijzen gemiddeld met 0,8 procent omhoog, 0,3 procentpunt meer dan verwacht. Een pak suiker kostte voorheen rond de 2 zloty (0,42 eurocent). Na een reeks alarmerende foto's in de media van lege schappen steeg de prijs. Inmiddels kost een kilo 2,99 zloty, bijna net zoveel als in Nederland, een stijging van meer dan 50 procent, veel meer dan door analisten was verwacht.

Polen zijn gevoeliger voor stijgende voedselprijzen dan andere toetreders tot de EU, als gevolg van lagere lonen. Een Pools gezin moet ongeveer eenderde van het inkomen besteden aan voedsel, vergeleken met 20 procent in Hongarije en 16 procent in de EU.

De consumentenbond heeft producenten herhaaldelijk gewaarschuwd 1 mei niet te misbruiken om prijzen omhoog te gooien. Maar tegen de stijgende suikerprijs kan de bond niet zoveel uitrichten. ,,Als mensen meer suiker kopen, gaan de prijzen omhoog'', zegt Anders. ,,Maar de consument beschikt over een sterk wapen: als hij winkeliers verdenkt van oneigenlijke prijsopdrijving kan hij besluiten om niet te kopen. We moedigen mensen die ons bellen hiertoe aan.''

Vakkenvuller Piotr spreekt van ,,een kunstmatige prijzenrace'', die op niets is gebaseerd. ,,Onze magazijnen zijn hartstikke vol'', zegt hij. Maar het helpt geen donder. Bij het suikerrayon staat een echtpaar. De vrouw zegt: ,,We moeten suiker kopen, iedereen doet dat.'' Ze begint ijverig haar wagentje vol te laden. Haar man: ,,Als je niet onmiddellijk stopt loop ik weg.'' Alledaagse spanningen die horen bij een niet-alledaagse historische gebeurtenis.