`Girl with a Pearl Earring' is een en al stilleven

Johannes Vermeer was de eerste cameraman. Niet Louis of Auguste Lumière, die de filmkunst in 1895 bij het grote publiek introduceerden. Al was de schilder uit Delft beslist niet de eerste die de camera obscura als hulpmiddel gebruikte om de werkelijkheid zo nauwkeurig mogelijk weer te geven.

Maar dankzij de film Girl with a Pearl Earring en het gelijknamige boek van Tracy Chevalier uit 1999 dat aan de film ten grondslag lag, heeft de filmgeschiedenis er nu een mooie nieuwe mythe bij. Johannes Vermeer was de eerste cameraman. Dat betekent dat zijn schilderijen filmbeelden worden in deze film. En de filmbeelden nooit geschilderde Vermeers. Dat is zo'n idee waar je gelukkig van kunt worden.

Johannes Vermeer, gespeeld door Colin Firth die wederom op de Mr. Darcy-toer gaat, gebruikte de camera obscura echter niet om de werkelijkheid te schilderen zoals zij was, maar zoals hij haar zag. Een schilderij was voor hem geen reproductie, maar een weerspiegeling, zijn kunst was niet realistisch maar psychologisch – dat willen tenminste film en boek vertellen.

Boek en film vertellen ook waarom Vermeer zo lang over zijn schilderijen deed. Ongeveer net zo lang als het zijn vrouw Catharina keer op keer kostte om een kind te dragen. En om kinderen te maken, impliceert Girl with a Pearl Earring, is misschien wel dezelfde artistieke vonk nodig als voor het scheppen van kunst. Liefde, passie, twijfel, wanhoop. En licht. Levenslicht. Daarom is de scène zo veelzeggend waarin het meisje uit de titel, dienstmeid van de schilder, op een dag de ramen van zijn atelier lapt, nadat zij hem heeft gewaarschuwd dat daardoor het licht op zijn schilderijen zal veranderen.

Anders dan de gefictionaliseerde Vermeer uit film en boek – het echte leven van de schilder is in raadselen gehuld – houdt het speelfilmdebuut van tv-regisseur en documentairemaker Peter Webber zich niet bezig met het afspiegelen van een werkelijkheid, maar met het reproduceren ervan. Girl with a Pearl Earring is Vermeer in het kwadraat.

Niemand weet wie het Meisje met de parel op het beroemde schilderij van Vermeer was. Tracy Chevalier bedacht er een aannemelijk verhaal bij. Soms is het nogal kitscherig, over de schilder en zijn muze, maar wel tamelijk geloofwaardig. Soms is de fantasie prikkelender dan de weinige feiten die over Vermeer bekend zijn.

Het Meisje met de parel van Chevalier/Webber heet Griet en ze wordt zo intens neergezet door Scarlett Johansson (ook nog steeds in de Nederlandse bioscopen te zien in Lost in Translation) dat je een film lang bijna uit het oog verliest hoe het schilderij van Vermeer er ook alweer uitziet. Elk kader van cameraman Eduardo Serra en production designer Ben van Os is een voorstudie voor dat ene schilderij. Dat ene moment waarop een fictief personage van vlees en bloed, glimmend als een pasgeboende stoep, een stilstaand beeld wordt. Alsof Vermeer in plaats van dertig wel drieduizend schilderijen heeft gemaakt, waarvan minstens driehonderd van deze Griet. De film is een en al stilleven.

Toch doet Girl with a Pearl Earring het schilderij niet helemaal vergeten. Dat komt omdat je naar het schilderij kunt kijken zónder je af te vragen wie de Mona Lisa van het noorden was. En omdat je ernaar kunt blijven kijken, terwijl de film op een gegeven moment gaat vervelen in zijn plechtstatige onbeweeglijkheid.

Als de beelden in een film niet bewegen, moet iets anders de kijker bewegen. Dat doet in deze film níet de geschiedenis van de schilder en diens fictieve muze. Dat doet ook niet de wordingsgeschiedenis van het schilderij, die soms een haast metafysisch onderzoek naar het beeld an sich lijkt te zijn. Wat de toeschouwer werkelijk beroert in Girl with a Pearl Earring zijn de details van het alledaagse. Hoe Griet in de openingsbeelden groenten schikt op een schaal.

En bijvoorbeeld de schoonmoeder van Vermeer, Maria Thins, een ijzige dame die het huishouden draaiend houdt terwijl haar dochter aan het baren is. Een steile tante, en toch katholiek, die alles doet wat er in haar mogelijkheid ligt om de schilder te laten werken. Met haar hand op de knip, dat wel.

Kunst en commercie gingen gelijk op in het huishouden van Vermeer die, zoals te weinig uit de film blijkt, ook kunsthandelaar was én zeer arm. Een kind betekende een schilderij, om de min te betalen. Ook als dat moest door een dienstmeisje te exploiteren. Heel letterlijk zelfs door haar gezicht te verkopen aan mecenas Pieter

Claesz van Ruyven (Tom Wilkinson). Een akeliger vorm van seksuele intimidatie dan een onhandige vrijage tussen het wasgoed.

Misschien wel belangrijker dan de uiteindelijke zoom van de paarlen oorbel op het echte schilderij is de close-up van de handen van de schilder die het maagdelijke witte oor van het meisje doorboren zodat zij het sieraad kan dragen.

Girl with a Pearl Earring. Regie: Peter Webber. Met: Colin Firth, Scarlett Johansson, Tom Wilkinson, Judy Parfitt, Cillian Murphy, Essie David, Alakina Mann. In: 12 bioscopen.