Per achterbak bemiddelen in Dagestan

Dokter Saidov onderhandelde in maart met de kidnappers van Arjan Erkel. Welke rol speelde hij bij diens vrijlating?

Toen de pers op de stoep van de Nederlandse ambassade zondagmiddag de kabels oprolde, na een verklaring van de dodelijk vermoeide Arjan Erkel, glipte dokter Abdoelrasjid Saidov het ambassadegebouw binnen. Hij was sinds een week terug in Moskou, na een poging om Erkel in Dagestan te vinden. Zijn missie mislukte, maar de reis levert interessante inzichten op.

Mark Walsh, woordvoerder van Artsen zonder Grenzen, bevestigt: ,,We hebben Saidov ruim twee weken geleden gevraagd contact te zoeken met de ontvoerders. Als hij met een levensteken terugkwam of Arjan Erkel medisch onderzocht, zouden we hem belonen. Wij maakten ons vreselijk zorgen om Arjan. De KGB-veteranen die we hadden ingehuurd om te bemiddelen voor zijn vrijlating hadden geen contact met de kidnappers. Wij hoorden dat Arjan aan een longkwaal leed en met de dood werd bedreigd. Saidov vertrok naar Dagestan en kwam een week later met lege handen terug, AzG heeft daarom alleen zijn onkosten betaald.''

Maar Saidov, insider in het Dagestaanse `milieu', zat niet stil in Machatsjkala, de hoofdstad van Dagestan. Hij sprak op 30 maart de man die de Dagestaanse politie beschouwt als Erkels ontvoerder, de gangster-parlementariër Kazimagomed Magomedov uit Gimri. Die vertelde Saidov de volgende ochtend naar Moskou te reizen voor een onderhoud met de top van de Russische geheime dienst FSB. Saidov sprak later ook met drie mannen die zeiden de kidnappers te vertegenwoordigen. Zij vertelden hem dat de FSB eerder 2 miljoen euro losgeld voor Arjan Erkel had geboden.

Toen de ontvoerders in december niets meer van zich lieten horen, vertelde een bron deze krant: ,,Het gaat niet om losgeld, de kidnappers willen garanties voor hun toekomstige veiligheid.'' Op 31 maart vertrok Magomedov naar Moskou, even later namen de kidnappers plots contact op met de KGB-veteranen en was Erkel binnen vijf dagen vrij. Kreeg Magomedov de garanties die hij wenste van de FSB-leider in Moskou?

Dokter Abdoerasjid Saidov laat ons zondagmiddag iets horen: zijn gesprek met Magomedov. Saidov ontmoette hem op 30 maart in restaurant Teremok in Machatsjkala. Magomedov, die een primitief soort Russisch spreekt, doorspekt met gevangenisjargon, ontkent op de tape het brein te zijn achter de ontvoering van Arjan Erkel. Dat de lokale politie hem daarvan beschuldigt komt ,,doordat ik een zeer specifieke relatie heb met de Dagestaanse minister van Politie'', zegt Magomedov. Hij ontkent in contact te staan met de FSB. ,,Maar als ze met mij willen praten, welkom.'' En dat willen ze: na het gesprek meldt Magomedov dat hij in verband met de zaak-Erkel de volgende dag naar Moskou reist op uitnodiging van ,,de hoogste leider van de Russische geheime dienst''. Hij doelt op N. Patroesjev, hoofd van de FSB. Waarom een van de machtigste mannen van Rusland tijd vrijmaakt voor een lokale parlementariër als deze niets met de ontvoering te maken heeft, legt Magomedov niet uit. Een bron in Moskou bevestigt dat het gesprek plaats had.

Hoe komen wij aan dokter Abdoerasjid Saidov? Begin november stuiten we voor het eerst op zijn naam, als we de betrokkenheid van Kazimagomed Magomedov bij de zaak-Erkel onderzoeken. Saidov heeft in het verleden soms als diens spreekbuis richting pers gefungeerd. We weten dat Saidov een Dagestaanse Avaar is die sinds 1973 in Moskou woont en werkt als arts in kliniek Ostankino.

In de late sovjettijd neemt hij het op voor islamitische dissidenten in Dagestan. In 1990 is Saidov voorzitter van de `Islampartij voor Dagestaanse wedergeboorte', die antisovjetbetogingen houdt in Machatsjkala. Hij wil dan van Dagestan een islamitische staat maken. Onder de fundamentalistische gangsters van Dagestan geniet Saidov dus enig gezag. Bovendien is hij familie van de man die volgens onze bronnen de ontvoering van Arjan Erkel leidde.

Wanneer we hem in november benaderen, blijkt hij in Dagestan om zijn moeder te begraven. Bij terugkeer zoekt hij contact met ons. We spreken elkaar op 1 december in een café aan het Poesjkinplein.

Saidov zegt met (vermeend ontvoerder) Magomedov te hebben gesproken in diens bergbastion Gimri. Niet over Arjan Erkel, verzekert hij: daarover praatte hij wel met `bepaalde extremistische jongelui wier vertrouwen ik geniet'. ,,Er zijn op dit moment gesprekken gaande tussen de kidnappers en mensen uit de geheime dienst'', zegt Saidov in december. ,,Mijn contacten vertrouwen hen niet, want als je zaken doet met de FSB, loopt het altijd slecht met je af.'' Saidov zegt dat zijn `vrienden' hebben gevraagd of hij een nieuw kanaal kan openen richting Artsen zonder Grenzen of de Nederlandse diplomatie. ,,Nederlanders die serieus kunnen praten over losgeld.''

Waarschijnlijk een goudzoeker, concluderen we na afloop van het gesprek, maar we brengen Saidov onder de aandacht van de betrokkenen. Die nemen aanvankelijk bewust geen contact met hem op, omdat het verwarrend, gevaarlijk en potentieel prijsopdrijvend is om via meerdere kanalen tegelijk met kidnappers te onderhandelen. Even later verbreken de ontvoerders het contact met de KGB-veteranen. In januari, als de ontvoerders al enige tijd niks meer van zich laten horen, nemen AzG en diplomaten contact op met Saidov. En eind maart stuurt AzG hem dus op missie naar Machatsjkala.

Hoe namen de kidnappers contact met Saidov op in Dagestan?

,,De dag na mijn gesprek met Magomedov, op 31 maart, nam ik 's avonds een minibusje naar het huis van mijn ouders. Daar stond een zwarte Zjigoeli voor de deur. Een man vroeg me: `ben jij Abdoelrasjid?' Ik zei: `ja.' Zij: `Ben je geïnteresseerd in Arjan Erkel? Kom dan in de auto.' Ze fouilleerden me, namen mijn telefoon, camera, opnameapparaat en blocnote in beslag. Er zaten drie mannen in de auto. Ze zeiden dat ze eerder hadden gepraat met KGB-types. Die boden 2 miljoen euro losgeld, zeiden ze, maar zij wilden 4 miljoen euro voor Arjan.''

De kidnappers verhoogden hun eis op de achterbank van de auto losjes tot 5 miljoen euro, liefst in coupures van 500 euro. Saidov maakte een grapje. ,,Maak er liever 5,5 miljoen van, ik wil namelijk 10 procent zelf houden.'' De kidnappers moesten erom lachen. Saidov: ,,Daarna werd het serieus. Ik zei: `jongens, je kan wel 10 miljoen euro vragen, maar dat is niet reëel. Het hoogste bedrag dat ooit is betaald, is 3 miljoen euro voor (de in mei 1998 ontvoerde presidentiële gezant Valentin) Vlasov, en daarvan was 1,5 miljoen vals geld. Dat was een generaal, dit is maar een artsje zonder grenzen.'' Daar dachten de ontvoerders anders over: Arjan behoorde volgens hen tot de top van de CIA. Saidov: ,,Dat kan niet, zei ik, Erkel is een Nederlander. Maar ze lachten me uit, zeiden dat ik naïef was.'' Saidov zei dat Artsen zonder Grenzen zoveel geld nooit zelf naar Dagestan zou durven brengen. ,,Zij antwoordden: `Wij gaan het niet in Moskou ophalen, dat is te riskant. Waarom breng jij het niet hierheen?'''

Saidov stelde dat 2 tot 2,5 miljoen euro voor Arjan Erkel het hoogst haalbare was. ,,De kidnappers stemden daar morrend mee in: dat was hetzelfde als de FSB bood. Ik zei dat ik Arjan medisch wilde onderzoeken, of dat ze me een levensteken moesten geven. Anders zouden ze mij als bemiddelaar in Moskou niet serieus nemen. Ze begonnen tegen me te schreeuwen. Dat ik geen contact met de FSB moest opnemen. Dat ze wel wisten dat ik twee jonge kinderen had. Dat ze me zo konden vermoorden, want ik had geen beschermers in de zware misdaad. Ik antwoordde: vermoorden kun je me altijd.''

De ontvoerders vroegen Saidov vervolgens in de kofferbak plaats te nemen. ,,Ik zei: niet zonder kussen, zelfs niet als jullie een pistool tegen mijn hoofd zetten.''

Saidov kreeg zijn kussen. Na een kwartier rijden stapte hij over in een andere kofferbak en hobbelde hij drie uur lang de bergen in. ,,Het was niet erg comfortabel. Rond twaalf uur lieten ze me eruit, het was pikdonker. Ze zeiden dat we nu bij de Tsjetsjeense grens waren. Er waren twee auto`s, de ene reed weg, richting een dorp. Na drie kwartier kwam hij terug. De chauffeur zei: `Het gaat niet door, Arjan wordt niet onderzocht.' Onverrichterzake hobbelde Saidov opnieuw drie uur in de kofferbak, terug naar hoofdstad Machatsjkala.

Zijn contacten leidden tot niets. De ontvoerders beloofden een foto te maken van Arjan Erkel die een recente krant omhoog hield. Op de dag dat Saidov met de trein terugkeerde naar Moskou, brachten ze Saidovs digitale camera terug, zonder foto van Arjan.

Saidov heeft zo zijn ideeën over wat er is gebeurd. Mogelijk hoopten de kidnappers via hem een hogere prijs te bedingen – een experimentje dat niet erg serieus werd doorgezet. Een andere optie: de kidnapbende stond in contact met meerdere bemiddelaars die onderling concurreerden. Saidov: ,,In dat geval heeft mijn aanwezigheid mogelijk iets goeds gedaan. De bemiddelaars die contact hadden met de KGB-veteranen, vreesden misschien hun percentage te verliezen en besloten snel een deal te sluiten.''

Of werd Saidov begin april wellicht irrelevant omdat Magomedov op datzelfde moment in Moskou zijn gewenste garanties kreeg en besloten werd de KGB-veteranen weer te bellen?

Saidov haalt zijn schouders op. ,,Ik vroeg Magomedov na ons interview of hij niet bang was dat ze hem zouden arresteren zo snel hij in Moskou uit het vliegtuig stapte. Hij zei: `nee, ik weet zeker dat ze heel erg graag met mij willen praten.'''

Artsen zonder Grenzen, het ministerie van Buitenlandse Zaken en de KGB-veteranen ontkenden gisteren dat er enig losgeld is betaald. Dagestaanse bronnen die deze krant heeft gesproken, kunnen zich daar niets bij voorstellen.

,,Een buitenlander gratis laten gaan? Ze zouden wel gek zijn'', zegt de correspondent van de Russische tv-zender RTR. De Russische autoriteiten toonden van hun kant opvallend genoeg geen enkele behoefte Arjan Erkel te ondervragen over een zware misdaad die binnen de grenzen van Rusland plaatshad.