Woedend op de wereld, de commercie en elkaar

Hoe komt een willekeurige groep activisten tot een actie? Portret van zes maanden actieoverleg. ,,Andere mensen gaan volleyballen. Wij proberen een betere wereld te maken.''

Op een zwoele zomeravond in juni komen ze voor het eerst bijeen: een beroepsactivist, een docent, twee studenten, een medewerker van de PvdA en een freelance journalist. Ze hebben een ,,stout plannetje'' dat moet leiden tot een actie.

Ze komen samen in een voormalig kraakpand in Amsterdam, in studentenkamers en in een bovenwoning in een keurige straat in het Utrechtse centrum. Bij de een staat Mein Kampf in de kast, bij de ander een biografie van Che Guevara en No Logo van de antiglobaliste Naomi Klein, of speelgoed van de kinderen.

Wat de zes twintigers en dertigers bijeen brengt, is woede over de samenleving. Ze voelen zich gedicteerd door de waanzin van de winst, bezet door politieke en economische elites, en overspoeld door reclame. In navolging van de Deen Kalle Lasn vinden ze dat burgers worden ,,gehersenspoeld om te denken dat leegte en ongelukkigheid kunnen worden gevuld door dingen te kopen''. Lasn en zijn beweging Adbusters (letterlijk: reclamebrekers) willen met behulp van slogans en reclames mensen laten nadenken over een meer democratische, vreedzame, duurzame en gelijkwaardige wereld. De zes Nederlandse activisten noemen zichzelf `De Wereld is niet te Koop'. ,,Sommige mensen gaan wekelijks volleyballen'', zegt Frank van Schaik, de beroepsactivist. ,,Wij proberen een betere wereld te maken.''

Geweld is volgens de zes niet het middel om de maatschappij te veranderen. Liever zijn ze ,,burgerlijk ongehoorzaam''. Met sit-ins, boycots, geweldloze acties, het plakken van posters en het manipuleren van foto's bereik je evenveel, is het idee. Studenten Alessio Cuomo en Sander de Nooij hebben eerder op de Neude in Utrecht een metershoog reclamebord van het colamerk Pepsi ,,gekaapt'' en daar de tekst `De Wereld is Niet te Koop' overheen gehangen.

De doelwitten zijn talloos, wordt tijdens één van de bijeenkomsten geconcludeerd. Eén voor één noemen ze de bedrijven waartegen actie kan worden gevoerd: sportkledingproducent Nike (,,die het niet eens meer nodig lijkt te vinden nog een bepaald product aan te prijzen, maar volstaat met de `swoosh', het eigen merkteken''), oliemaatschappij Shell (,,dat tegenwoordig doet alsof het aan een schonere wereld werkt, terwijl het nog altijd van harte meewerkt aan het opmaken van olie en gas en het versterken van het broeikaseffect'') en de privatiserende energiebedrijven (,,hun gebruik van milieu-onvriendelijke stroom''). En wie kent niet de enorme tekens van fastfoodgigant McDonald's langs de snelwegen of de Douwe Egberts-koffiekop die bij Utrecht in de lucht hangt? Het idee ontstaat om een groot reclamebord van Nike wit te verven, op een miniem vlakje na. Daarin zal dan aan passanten worden gevraagd wat ze denken dat er op het bord staat.

Met name Frank en PvdA-medewerker Dirk Everse zijn door jaren van actievoeren juridisch goed onderlegd. Weten wat nét wel mag, wat niet, en wat in dat geval de prijs is. ,,Is het een boete of arrestatie?'', vragen ze zich bij ieder plan af. Zo kan het opzettelijk vernielen of beschadigen van een gebouw dat aan een ander toebehoort een gevangenisstraf van maximaal vier jaar of een geldboete in de vierde categorie opleveren (artikel 352 van het Wetboek van Strafrecht). Zonder toestemming van een burgemeester is het verboden ,,op de gevels van gebouwen of dwars over de openbare weg spandoeken, lijsten, emblemen en andere decors te plaatsen of op te hangen'' (artikel 11 van het Algemeen Politieregelement).

De expert `klimmen' van Milieudefensie wordt ingeschakeld om de klimmogelijkheden van de Dom te bekijken. Een reclamebord van Nike wordt gezocht, maar niet gevonden. Het manipuleren van foto's en logo's is makkelijker haalbaar. Dirk maakt na een avondje computeren een eenvoudige `adbust' van Nike, een foto van een werkplaats met met de tekst `twintig uur werken voor tien cent per uur. We do it'. Via een vraagbaak op advocaten.nl winnen ze advies in: ,,Het advies is om zelf niets te doen, omdat u zich schuldig maakt aan inbreuk op auteurs en/of merkenrecht''.

In Frankrijk ligt dat anders. Daar heeft milieuorganisatie Greenpeace een rechtszaak gewonnen die tegen hen was aangespannen door oliemaatschappij Esso. Greenpeace had het logo van Esso veranderd in E$$O, wat volgens de rechter ,,binnen de grenzen van de vrijheid van meningsuiting valt''. Het is voor het publiek volstrekt duidelijk dat het logo met de dollartekens door Greenpeace gebruikt wordt om kritiek te leveren op het milieubeleid van Esso, aldus de rechter. Wordt een merk gebruikt ter ondersteuning van een niet-commerciële protestactie, dan kan de eigenaar van het merk niets doen.

Al vrij snel komt de klad erin bij de actiegroep `De Wereld is niet te koop'. Vergaderingen worden slecht bezocht en worden een herhaling van zichzelf: omdat er steeds nieuwe deelnemers zijn en anderen niet altijd komen opdagen, worden discussies herhaald en herkauwd, beloftes om iets uit te zoeken niet gehonoreerd. De acties die vanaf september iedere maand zouden worden gehouden, gaan niet door. ,,Zo zijn we nog wel tien jaar bezig om mensen op de negatieve gevolgen van globalisering te wijzen'', verzucht docent Remko van Broekhoven op een avond in Utrecht. Alleen hij en PvdA-medewerker Dirk Everse zijn aanwezig. Ze praten wat over actievoeren in Nederland, en hoe er binnen ,,links altijd snel gedoe'' is. Mismoedig concluderen ze boven een kop koffie ,,alleen de kar te trekken.'' Na het kijken naar het Journaal van acht uur is de bijeenkomst snel voorbij.

,,Het is een wonder dat er in Nederland nog zoveel acties worden gehouden'', zegt beroepsactivist Frank. Hij noemt het ,,symptomatisch'' binnen de actiewereld: vrije tijd moet worden opgeofferd om te vergaderen – en niet iedereen is daartoe bereid. Contact via e-mail is in deze kringen niet gebruikelijk – want kan makkelijk worden afgetapt. Veel goede plannen bloeien dood.

Maar dan is daar Anders Moberg, de topman van Ahold. Begin september 2003 wordt bekend dat Moberg een gegarandeerde premie van 10,5 miljoen euro krijgt bij vertrek, terwijl tegelijkertijd Ahold-medewerkers zullen worden ontslagen. Binnen een dag – én zonder te vergaderen – heeft Dirk een poster gefabriceerd waarmee `De Wereld is niet te Koop' oproept tot een consumentenboycot van Albert Heijn. De poster wordt in duizendvoud verspreid. De actie krijgt veel kritiek – een boycot treft vooral de werknemers van de supermarkt – en veel aandacht. Voor de groep zelf is het een opsteker – zeker als het salaris van Moberg binnen enkele dagen wordt verlaagd. ,,Het belangrijkste is het besef dat wij als consumenten macht hebben, als we ons datzelf maar realiseren. We zijn niet overgeleverd aan degenen die de baas denken te zijn van de wereld, van dit land of van Ahold'', zegt docent Remko na de actie.

Met nieuwe moed gaan ze verder. Maar de aandacht verschuift. Al vanaf het begin vond een deel van de groep dat niet alleen bedrijven, maar ook regeringsleiders schuldig zijn aan het verpesten van de wereld. Na de Ahold-actie hebben nieuwe activisten zich aangesloten bij de groep, onder wie enkele studenten journalistiek en een medewerker van GroenLinks, en zij zijn meer geïnteresseerd in een alternatief wereldomvattend idee.

In de vergaderingen wordt steeds meer gesproken over de oorlog in Irak, de rol van de Amerikaanse president Bush in de wereld en van terreurorganisaties. ,,We willen de staatsterreur tegengaan van de elites die de wereld bezet houden en de have nots vernederen; en de terreur van degenen die zeggen dat ze zich verzetten tegen deze bezetters, maar onverdraagzaamheid en vernietiging brengen. Onze alternatieven trachten een uitweg aan te reiken uit oorlog, onderdrukking en aanslagen van kapitalistische én fundamentalistische zijde'', concludeert de groep in zijn beginselen. ,,Onze boodschap aan deze prutsers is dat het lang genoeg heeft geduurd.''

Activisten en antiglobalisten roepen vaak `nee'. Deze groep wil méér, concluderen de leden. Ze willen alternatieven bieden. Ze voeren gesprekken met voor- en tegenstanders van de oorlog tegen terrorisme: Karel Koster van het Platform tegen de Nieuwe Oorlog, Naima el Maslouhi en Nabil Marmouch van de Arabisch-Europese Liga (AEL), maar ook Jan Pronk, voormalig minister van Ontwikkelingssamenwerking. De conclusies na de gesprekken: laat je niet verdelen op religie of etniciteit, maar verenig je op je gedeelde sociaal-economische positie. Verander de VN zo dat de Verenigde Staten bereid zijn zich daarin bij de meerderheid neer te leggen.

Maar hoe presenteer je die wereldomvattende boodschap aan de rest van Nederland? Na het kapen van reclameborden lijkt het `kapen' van radio- en televisiezendtijd een logische stap. Dat is niet moeilijker dan het kraken van een huis, zegt een geraadpleegde etherpiraat. Er zijn genoeg radiopiraten in Nederland die onderdak kunnen bieden. Etherpiraten die door het Agentschap Telecom van het ministerie van Economische Zaken worden gevonden, krijgen boetes. Die variëren van 1.100 euro bij een eerste overtreding tot 2.250 euro per week bij herhaling van de overtreding.

`De Wereld is niet te Koop' bedenkt dat een videoclip ,,waarin onze boodschap doorklinkt in meerdere dimensies'' de ultieme manier is om de MTV-generatie te bereiken. De eerste dimensie zijn beelden van de documentaire Fourth World War, gemaakt door de Amerikanen Rick Rowley en Jacquie Soohen, mede-oprichters van het alternatieve mediaplatform Indymedia. De film brengt de burgerlijke ongehoorzaamheid in Chiapas (Mexico), Argentinië, de Palestijnse gebieden en Seattle in kaart; de groep mag de beelden gratis gebruiken.

Een andere dimensie zou een rap moeten zijn. ,,Rap is de muziek van de kwaadheid'', zegt docent Remko. Al snel worden de Amsterdamse rapper Def P (Pascal Griffioen, de voorman van de Osdorp Posse en de schepper van de `nederhop') en de Marokkaans-Nederlandse Samiro (bekend van het nummer Cousecouse) bereid gevonden mee te werken. Platenmaatschappij Lamutta belooft de single te promoten. Def P en Samiro werken gratis mee.

Op een zondag trekt de groep met een bevriende camera-ploeg door Den Haag. ,,Fuck Bush, fuck Blair, fuck Balkenende'', rapt Def P staande voor het Torentje van de premier. En voor het Vredespaleis rapt Samiro het refrein: ,,Voorkom een oorlog waar niemand op hoopt / Want onze wereld is voor niemand te koop / En hij die haat met haat bestrijdt / Verspreidt de haat geheid.''