Uw pensioen wankelt

De Pensioen- en Verzekeringskamer (PVK) wint er in zijn pas verschenen jaarverslag over 2003 (www.pvk.nl) geen doekjes om: ons pensioenstelsel wankelt. Een beetje. De kip die tot in lengte van jaren gouden eieren zou moeten leggen, is van de leg. Werknemers moeten wakker liggen van deze jobstijding, zou je zeggen. Maar nee. Ze spannen zich in om een zo hoog mogelijke hypotheeklening tegen de (ogenschijnlijk) laagste maandlasten binnen te halen, wat onmogelijk is. De oude dag vormt een lastige materie. Die jaarlijkse pensioenoverzichten, wat staat daar nou in? Dat zien we volgend jaar wel.

Welke royale verwenregelingen staan er op de tocht, volgens de PVK? Ten eerste het veelbesproken eerder stoppen met werken, eventueel in combinatie met de verlofregelingen die op stapel staan. De PVK schat dat een pensioen dat drie jaar eerder ingaat dan 65 jaar, qua opbouw 40 tot 100 procent duurder is dan een pensioen dat op het geplande tijdstip ingaat. Werknemers denken zelden na over die kosten, omdat de werkgever vrijwel al hun financiële zaken regelt. Maar de rekening moet wel door iemand of iets betaald worden.

Dat kan op meerdere manieren. De werknemer betaalt alles zelf, bijvoorbeeld via een aanvullende verzekering. De werkgever doet het, via een collectieve verzekering. Of via de solidariteit tussen werknemers, waardoor zij die werken, betalen voor de stoppers – de werkers voelen daar overigens steeds minder voor. Of de fiscus betaalt een deel mee (dus alle belastingplichtigen samen) via belastingaftrek en andere voordelen. Daar voelt de overheid steeds minder voor; de middelen ontbreken (begrotingstekort) en men ziet ouderen liever doorwerken tot hun 65ste.

Ook kunnen de kosten gedekt worden uit (onzekere) beleggingswinsten (rente, dividend, koerswinst, huur) op de belegde pensioenpremies. Daar wringt het: koerswinsten kunnen immers omslaan in verliezen, zoals de afgelopen jaren. En, wat erger is, de rente kan verder dalen dan nu en jaren achtereen laag blijven. Waar halen levensverzekeraars en pensioenfondsen dan extra geld vandaan? Er lijken drie wegen open te liggen: meer riskante of minder gebruikelijke beleggingen, hogere premies (voor werkgevers en/of werknemers) of snijden in hun eigen bedrijfskosten.

Kunnen pensioenfondsen meer risico nemen met hun beleggingen? Of anders gesteld: zijn de pensioenreservebeheerders voldoende bekwaam? Daar zegt het PVK-jaarverslag dit over: ,,In de goede jaren (ongeveer tot midden 2000, red.) is er, met de wijsheid achteraf, te weinig anticyclisch omgesprongen met de beleggingsresultaten.'' Op omfloerste wijze zegt de PVK dat de beheerders het niet goed gedaan hebben. Anticyclisch betekent: tegen de draad in. Dus wanneer de aandelenkoersen ongewoon sterk oplopen, ga je mondjesmaat verkopen, winst nemen, en kom je een keer terug om te kopen wanneer de koersen dippen. Of andersom.

Die wijsheid komt je niet achteraf aanwaaien, maar is een van de oude beurswetten en rijp voor deze twee tegeltjeswijsheden. `Hier is een goede vingerwijzing, koop nimmer na een grote rijzing.' En: `Het is voorwaar geen grote dwaling, te kopen na een sterke daling.' Zo bekeken leken professionele beleggers (niet allemaal) even verblind door de internethausse als onervaren particuliere aandelenbeleggers. Mensen die toen op bruiloften, partijen en recepten werden uitgelachen omdat ze niets van de beurs wilden weten en alleen spaarden, zijn er zonder kleerscheuren afgekomen, achteraf gezien. Dat hadden de professionals ook meer moeten doen.

Wat hiervoor is vermeld over het dure eerder-met-pensioen-gaan, geldt volgens de PVK ook voor de tot voor kort zo vanzelfsprekend lijkende koppeling van de pensioenrechten en ingegane pensioenen aan de jaarlijkse prijs- of loonstijgingen, de bekende indexatie. Die was niet gegarandeerd, maar komt nu zelfs op de tocht te staan.

Wat is de moraal van dit verhaal? We glijden langzaam af naar een kaal ouderdomspensioen zonder prettige franje. We zullen meer zelf moeten regelen. O ja, en wanneer het ouderdomspensioen wankelt, raakt het daaraan gekoppelde nabestaandenpensioen ook achterop. Daar staat niemand bij stil.