Het recht op vrije tijd

Mensenrechten in China gaan over elementaire zaken, zoals het recht om je eigen loon te ontvangen, zegt Shen Yuan. Shen is Chinees, socioloog en doceert aan de Qinghua-universiteit in Peking. ,,Veel Chinese arbeiders hebben bijvoorbeeld nog nooit een medische test ondergaan. Ze hebben niet het gevoel dat ze zelfbeschikkingsrecht hebben over hun lichaam, laat staan over hun eigen leven.''

Shen Yuan strijdt voor werknemers in de Chinese tassenindustrie en krijgt daarvoor geld van Nederland. Hij wil de arbeiders medisch laten keuren. De tassen brengen de stad Baigou in de Noord-Chinese provincie Hebei nieuwe welvaart. Ze worden gemaakt in kleine werkplaatsen door boeren, die daar begin jaren negentig als een bijverdienste mee begonnen. Nu is het hun voornaamste bron van bestaan.

De boeren hebben de productie opgevoerd door snel drogende lijm te gebruiken, die benzeen bevat. Maar benzeen is giftig. In 2002 overleden zes jonge vrouwen door het gebruik van de lijm. Ze kregen onder meer last van neusbloedingen en bloedarmoede en stierven uiteindelijk aan leukemie. Dat bericht veroorzaakte zo'n schok in China dat de centrale overheid besloot dat de mensen die in de tassenindustrie werken ieder jaar een medische keuring moesten ondergaan.

Shen Yuan was al langer actief in de buurt van Baigou. Hij onderzocht hoe boeren met werkplaatsen aan huis een nieuw, primitief kapitalisme scheppen. Bij dit Chinese kapitalisme gaat het om kleine familiebedrijfjes die hun werknemers behandelen alsof ze deel uitmaken van de familie. De baas heet `grote broer'. Bij het bedrijfje van de boer Sun bij Baigou deelt de dochter des huizes bijvoorbeeld haar slaapkamer met twee losse krachten uit Henan.

,,In het Westen doen sociologen studeerkamer-onderzoek, maar in China kun je als wetenschapper echt invloed uitoefenen'', vertelt Shen. Hij hoopt dat het lukt om in Baigou een nieuw soort kapitalisme te scheppen, gebaseerd op de samenwerking tussen werknemers, werkgevers, de plaatselijke bevolking en de lokale overheid. ,,Ik denk aan een soort plaatselijke coöperatie. Om dat te bewerkstelligen, moeten we eerst de arbeiders helpen, want die vormen de zwakste groep.''

De medische keuringen bieden Shen de mogelijkheid om meer contact te krijgen met de nagenoeg rechteloze arbeiders, vooral boerendochters die uit armere delen van China naar Baigou zijn getrokken. Ze willen sparen voor een huis, of moeten geld verdienen voor zieke familieleden of jongere broers of zusjes die nog naar school gaan. Want veel gezinnen op het platteland hebben meer dan de officieel toegestane een à twee kinderen. De meeste arbeiders hebben geen contract met hun opdrachtgevers. Van vaste werktijden of doorbetaalde vakantiedagen is geen sprake. Vaak zoekt een werkgever zelf werknemers in arme dorpen, waar met de ouders wordt onderhandeld over de arbeidsvoorwaarden. ,,De jongere meisjes krijgen zelf hun loon niet in handen. Dat willen de ouders niet. Die verwachten dat hun dochter met Chinees Nieuwjaar weer wordt thuisbezorgd, en dat de werkgever het loon dan aan de ouders afgeeft.''

Shen probeert de situatie van de arbeiders te verbeteren door met alle partijen te praten. Ook heeft hij boekjes met tekeningen laten maken, eentje voor werkgevers en een voor werknemers, waarin wordt uitgelegd welke rechten en plichten de verschillende partijen hebben. Zo vertelt hij over de achturige werkdag en het recht op vrije dagen, zoals die ook in China in de wet zijn vastgelegd.

Shen: ,,In de toekomst wil ik ook een avondschool opzetten. Daar kunnen de arbeiders les krijgen in arbeidsrecht, Engelse taal en het werken met computers. Op het Engels en de computerles komen waarschijnlijk de meeste studenten af, maar iedereen moet ook lessen recht volgen, want voor mij is dat het belangrijkst. De mensen die we opleiden kunnen later op hun beurt weer anderen lesgeven. Bovendien kweek je op zo'n avondschool een gemeenschapsgevoel. Nu voelen arbeiders zich vooral verbonden met streekgenoten, verder bestaat er nog weinig onderlinge solidariteit.''

Zou het niet praktischer zijn een vakbond op te richten?

Nee, zegt Shen, niet in China, want onafhankelijke vakbonden zijn en blijven verboden. ,,Ik vind het oprichten van een vakbond ook helemaal niet nodig. Met zo'n avondschool kun je de positie van arbeiders heel goed versterken, en dat is toch het eerste doel.''