Harde spiegel voor de jaren '90

Het is even schrikken. De tentoonstelling Secrets of the '90's in het Museum voor Moderne Kunst wordt aangekondigd als een bruikleen van jaren negentig kunst uit het Stedelijk Museum. Dat roept nogal wat droevige associaties op. De jaren negentig, tenslotte, waren in het Stedelijk grotendeels de jaren van Rudi Fuchs, en als er ooit een directeur was die elke greep op de tijdgeest miste dan was het Fuchs wel. En ja hoor: wie de deur naar de zalen opent, botst meteen tegen Waste op, Damien Hirsts bak vol ziekenhuis-afval die nog steeds een van de grootste miskopen van het afgelopen decennium is. Een typisch geval van `me too' was Waste: Fuchs besefte te laat hoe belangrijk Hirst en zijn Young British Artists waren en kocht vervolgens een werk dat er wel imposant uitziet, maar precies langs alle Hirst-thema's scheert. Voor veel te veel geld. Afval voor afval.

Maar dan volgt een verrassing. Wie de bak voorbij komt, stuit meteen op het geweldige Naked van YBA-godfathers Gilbert & George – het edele duo tussen grote, fallusvormige drollen. Even verderop hangen twee goede Tracey Emins, er staat een representatieve reeks vazen van Grayson Perry, je valt met je neus in een ingewanden-foto van Cindy Sherman en passeert het prachtige Mickey of the Blinds, een groot Rob Birza-schilderij waarop een kreupele Mickey Mouse wordt geflankeerd door een rij verblindende tl-balken.

Dat en meer werken op de expositie leiden tot een verleidelijke conclusie die ze in het Stedelijk zelf blijkbaar over het hoofd zagen: dat er onder Fuchs wel degelijk intrigerende jaren negentig-werken de collectie zijn binnengeglipt. Of preciezer: een belangrijk aspect van de jaren negentig-kunst,namelijk dat van kunstenaars die zich afkeerden van de l'art pour l'art en hun verhouding tot de buitenwereld probeerden te bepalen. Dat werd in het Stedelijk nooit in dat verband getoond, maar is er wel degelijk: het geweld van Erik van Lieshout en Charlotte Schleiffert, de seks van Tariq Alvi, de armoede van Boris Michailov en Ulay en Roy Villevoye. Daarbij speelt opvallend vaak een gevoel van onmacht een rol: veel van deze kunstenaars zie je worstelen met hun rol van buitenstaander ten opzichte van de harde werkelijkheid. Dat aspect heeft MMKA-conservator Mirjam Westen duidelijk uit de jaren negentig willen lichten en daarin is ze goed geslaagd.

Het is bijna onvermijdelijk dat iedereen die de jaren '90 actief heeft meegemaakt een behoorlijk ongemakkelijk gevoel bij Secrets of the '90s krijgt. Allereerst omdat het nog zo dichtbij is, maar ook omdat de thematiek van veel van deze werken met de kennis van `11/9' en `11/3' ineens zo triviaal lijkt. Zo werkt Secrets ook als een spiegel die te dichtbij staat – het beeld is pijnlijk en confronterend, en afstand nemen lukt nog even niet.

Dit alles neemt niet weg dat er ook het nodige is aan te merken op de tentoonstelling, al komt dat voor een groot deel voort uit het aankoopbeleid van het Stedelijk. Opvallend veel van deze werken zijn afkomstig van Nederlandse kunstenaars – die schoten ongetwijfeld geen al te groot gat in het budget.

Tegelijk wordt duidelijk dat daarmee veel internationale kunst uit dit genre ontbreekt. Van de YBA is Hirst ondervertegenwoordigd en ontbreken Sarah Lucas en Jake & Dinos Chapman. Ook aanstormende namen als Matthew Barney, Michael Raedecker en Steve McQueen ontbreken. Nog erger is dat het Stedelijk kunstenaars als Mike Kelley en Raymond Pettibon mist, die weliswaar al langer meedraaiden, maar die voor Erik van Lieshout, Charlotte Schleiffert en Bjarne Melgaard de ware godfathers zijn.

Voor Secrets of the '90s mag dat echter de pret niet drukken. Uit de krochten van het Stedelijk is een tentoonstelling opgerezen die als vanzelf uitnodigt die opzichtige collectielacunes zo snel mogelijk aan te vullen. De jaren negentig zijn nog maar vijf jaar voorbij. Het is nog niet te laat.

Tentoonstelling: Secrets of the '90s. Museum voor Moderne Kunst Utrechtseweg 87, Arnhem. T/m 31 mei. Di t/m vr 10-17u, za en zo 11-17u. Inf. (026) 3512431; www.mmkarnhem.nl