De nieuwe tweedeling

Het `democratisch kapitalisme' is minstens zo meedogenloos voor de armen van Zuid-Afrika als het `raciaal kapitalisme' onder de apartheid, vindt professor Sampie Terreblanche van de Universiteit van Stellenbosch. In zijn boek A History of Inequality in South Africa, 1652-2002 beschuldigt hij de regering ervan de ogen te sluiten voor het lot van de 15 miljoen armste Zuid-Afrikanen. ,,Hun diagnose is keer op keer verkeerd. De patiënt is doodziek.''

Na het verschijnen van zijn boek zette de ANC-regering Terreblanche in de hoek als een grove racist. Dat was te verwachten. Kritiek van blanken op de ANC-regering is na tien jaar nog altijd bij voorbaat racistisch, zeker als hij Terreblanche heet en professor is op een universiteit die te boek staat als het `Oxford van de boeren'. Hier studeerden de bedenkers van apartheid, Verwoerd, Vorster en Malan.

Maar het was Terreblanche die als vertegenwoordiger van een aantal vooraanstaande Afrikaner academici in de jaren tachtig in het diepste geheim onderhandelingen begon met het toen nog verboden ANC. Hij ontmoette Thabo Mbeki een aantal malen in diens ballingsoord, Londen, om over een machtsoverdracht te praten. Het was ook Terreblanche die in 1985 de apartheidsregering beschuldigde van de verkeerde diagnose en naar verluidt F.W. de Klerk achter de schermen klaarstoomde voor de grote ommekeer.

,,Deze regering gedraagt zich alsof Zuid-Afrika in het rijke noorden ligt'', zegt hij nu. ,,Het is alsof Margaret Thatcher hier de afgelopen tien jaar aan de macht is geweest. Het nieuwe liberalisme is niet gepast voor de Afrikaanse omstandigheden. Je kunt geen vrije markt bouwen op de puinhopen van apartheid.'' Een pijnlijke beschuldiging aan het adres van een bevrijdingsbeweging die meer dan tachtig jaar beweerde marxist in hart en ziel te zijn. Net als andere Afrikaanse bewegingen leunde het ANC in militair en financieel opzicht zwaar op Moskou. De ommekeer kwam begin jaren negentig, toen het ANC het Growth Employment and Redistribution-beleid formuleerde. Dit leidde de afgelopen tien jaar tot een golf van privatiseringen, open grenzen en lage bedrijfsbelastingen.

Het is volgens Terreblanche allemaal de schuld van de onderhandelingen die vlak na de vrijlating van Mandela begonnen tussen het ANC en de Nationale Partij. Dat ging om twee trofeeën: de politieke en de economische macht. ,,De zakensector heeft het ANC het mes op de keel gezet: jullie krijgen Pretoria, maar alleen als wij onze gang kunnen blijven gaan. Anders zijn we direct vertrokken.''

En het bedrijfsleven heeft tien jaar lang genoten. De regering gaf geen kik toen multinationals als Anglo American en De Beers hun hoofdkantoren naar Londen verplaatsten. De regering zei volmondig ,,nee'', toen de waarheidscommissie voorstelde een `schuldbelasting' in te stellen voor bedrijven die de apartheid hadden gesteund. En de regering wil niets weten van rechtszaken die slachtoffers van de apartheid in Amerika zijn begonnen tegen grote corporaties die het blanke regime in het zadel hielden.

,,De bedrijven zijn in de watten gelegd, terwijl de armste vijftien miljoen Zuid-Afrikanen verder zijn weggezakt. Er is geen vakbond of NGO die naar ze omkijkt, ze kunnen niet eens stemmen. Negen miljoen mensen hebben nog altijd geen identiteitsdocument. Het ANC is ze vergeten.''

Zo heeft het einde van apartheid een nieuwe tweedeling geoogst. Arm versus rijk is niet per se meer zwart versus blank. De schrijver Allister Sparks vergelijkt het met een dubbeldekker. Bovenin reist de elite die na tien jaar bestaat uit blanken, zwarten, kleurlingen en Aziaten. De rijkste vijftien procent van Zuid-Afrika is voor de helft blank en voor de helft zwart. Het is de regenboognatie die Mandela voor ogen had toen hij tien jaar geleden aan de macht kwam. Onderin staat de zwarte massa op elkaar gepakt, met slechts hier en daar een blanke. Zoals het altijd was.

Bovenin de bus spiegelen de elites zich aan elkaar. Ze hokken samen op dezelfde universiteiten en in dezelfde kantoorgebouwen met spiegelglas. Ze trekken zich terug achter dezelfde hoge muren met prikkeldraad en dineren in dezelfde overdekte winkelcentra met Italiaanse namen. Ze maken het plaatje dat de regering in advertenties op televisie en radio tien jaar later graag van dit land wil laten zien. Proudly South African, al staan op de universiteit in de middagpauze zwarten bij zwarten en blanken bij blanken en houdt de rassenscheiding ook 's avonds bij het uitgaan stand: r&b-disco's voor de zwarten, rave voor de blanken.

Beneden in de bus staat de grote massa voor het blok. Wat zijn ze eigenlijk waard, zonder geld en zonder apartheid?