Zoek de betekenis

Het aardige aan de duo-tentoonstelling van Benoît Hermans en JCJ Vanderheyden bij Galerie Ferdinand van Dieten in Amsterdam is in de eerste plaats de verbazing die er uit spreekt. Verbazing over de kunst. Over de wereld om ze heen. En vooral: over de vele betekenissen die kunnen opdoemen uit dingen waar je normaal altijd overheen kijkt. Neem het `gouden muurtje' dat Vanderheyden aantrof op Vermeers Gezicht op Delft. Dit muurtje isoleerde hij, hij vergrootte het uit en maakte er vervolgens een gouden replica van die hij tegen een diepzwarte achtergrond aan de galeriewand hing. Dat dwingt de toeschouwer bijna zich af te vragen wat hij ziet: een abstract gouden plakkaat? Of toch het muurtje van Vermeer? Kijk, lijkt Vanderheyden te willen zeggen, er staat niet wat er staat – en in zijn colleges zegt Hermans eigenlijk precies hetzelfde.

Juist daarom was het een goede vondst van galeriehouder Ferdinand van Dieten om Vanderheyden (1928) en Hermans (1963) voor een keer samen te brengen. Hun thematiek verschilt er ook net genoeg voor: Vanderheyden zoekt zijn onderwerpen vooral in de kunstgeschiedenis, Hermans houdt er een hoogstpersoonlijke preoccupatie met geloof, christendom en mythes op na. Veel van zijn werken op Synchronisms verwijzen hier ook naar: zo duiken er een paar (verrassend actuele) lijdende Christussen op, maar ook een ongelovige Thomas en een biddende monnik. Die hebben allemaal Hermans' typische collage-behandeling ondergaan: zo draagt een van de Christussen een brommerhelm, wordt de biddende monnik getroffen door een goudkleurige metalen `lichtstraal' en hangt er ook een collage van een aap met bril en driedimensionaal drankje, die een boek leest waarin het werk van de filosoof Merleau-Ponty wordt uitgelegd.

Daarbij balanceert Hermans af en toe vervaarlijk op de rand van de meligheid. Dat weet Vanderheyden net weer te vermijden, maar zijn werk zit daarentegen, meer nog dan dat van zijn jongere collega, zo vol verwijzingen en persoonlijke associaties dat je als toeschouwer snel met onzekerheid wordt geslagen.

Bij Vanderheyden ligt er altijd wel een nieuwe betekenis achter de horizon, die je als toeschouwer niet ziet. Dat maakt zijn werk soms net te veel tot een kennisquiz en staat onbevangen kijken in de weg. Wie schilderde bijvoorbeeld het eitje dat als een lamp aan het plafond bungelt? En is dat andere detail nu uit Brueghels Jagers in de sneeuw of toch uit zijn Blinden leiden de blinden?

Diezelfde oneindigheid van interpretatie blijkt ook uit het genoemde muurtje – net als je het Gezicht op Delft hebt herkend, lees je dat Vanderheyden eigenlijk verwijst naar Proust, die het Gezicht ooit het mooiste schilderij ter wereld noemde en ook nog iets over het muurtje opmerkte. Op dat moment heb je als toeschouwer te sterk het gevoel dat Hermans en Vanderheyden een spel met je spelen. Een mooi spel, een prikkelend spel, maar ook een spel waaruit zij uiteindelijk zelf altijd als de grote winnaars naar voren komen.

JCJ Vanderheyden en Benoît Hermans: Synchronisms. Galerie Ferdinand van Dieten, Spuistraat 270, Amsterdam. Do t/m za 11-18u. T/m 29 april. Inl. www.dieten.biz, 020-626 5777