`Wie ben je zonder herinneringen?'

Tijdens Docuzone is de documentaire Tegen het Vergeten van Tamara Miranda te zien. Hierin geeft zij vorm aan de grillen van het geheugen, zowel van Alzheimer-patiënten als een politieke balling.

,,Ik heb beslist geen film willen maken over een bejaardentehuis of over dementie'', zegt regisseur Tamara Miranda (1969) over haar film Tegen het Vergeten. De titel ontleent ze aan een dichtregel van Hans Favery. Tamara Miranda kwam op het idee tijdens het maken van haar documentaire Vijf keer mijn kamer (2000) waarin ze, na lange tijd, terugkeert naar de kamer uit haar jeugd in een meisjestehuis in Amsterdam-Zuid. Ze zegt: ,,Toen ik aan Vijf keer mijn kamer werkte, ontdekte ik dat het geheugen totaal onbetrouwbaar is. Mooie herinneringen drongen zich op de voorgrond, slechte waren weggeduwd. Ook was ik bang de dierbare beelden aan mijn Spaanse grootmoeder te verliezen. Ik wilde erachter komen wat het kwijtraken van herinneringen voor iemand betekent.''

Tamara Miranda studeerde fotografie in Den Haag en volgde de Filmacademie in Amsterdam. Haar eerste film Het leven dat wij droomden (1998) werd genomineerd voor een Gouden Kalf. ,,Herinneringen geven fundament aan je leven'', legt ze uit, een paar dagen na de voorvertoning van Tegen het Vergeten. ,,Ik zou mijn film geen documentaire willen noemen en ook geen speelfilm, het is eerder een poëtische film waarin de beelden over elkaar heen schuiven en associaties oproepen, precies zoals het geheugen werkt. Geheugenverlies, of dat nu ontstaat door ouderdomsdementie of Alzheimer, kent verschillende facetten. Vaak beseffen mensen niet dat ze aan geheugenverlies lijden; ze vullen de gaten in door nieuwe verhalen te verzinnen. Zo is in mijn film een man ervan overtuigd dat hij op een ochtend zijn vrouw zag. De therapeut zegt dat zij al een tijdje is overleden. Maar de man gelooft hem niet.''

Tijdens de voorvertoning was Douwe Draaisma aanwezig, auteur van het boek Waarom het leven sneller gaat als je ouder wordt. Over het autobiografische geheugen (2001). Ook volgens hem wordt de menselijke herinnering allereerst door vrije associaties gestuurd, die moeilijk zijn te rationaliseren. Tamara Miranda: ,,Een van de gebruikelijke therapieën heet `reminiscentie-therapie'. Hierbij probeert men mensen herinneringen terug te geven; is iemand bijvoorbeeld fietsenmaker geweest dan bezoeken ze een fietsenmakerij. Op die manier kan iemand iets kostbaars terugvinden, namelijk een stukje uit zijn verleden.'' Het is de bedoeling dat de documentaire later wordt vertoond aan het personeel van verzorgingstehuizen.

Het opmerkelijke aan Tegen het Vergeten is dat mensen die hun geheugen verloren hebben, niet per se tragisch hoeven zijn. Ze leven in hun eigen wereld. Miranda: ,,Misschien is een 92-jarige alleenwonende vrouw, zonder kinderen, nog wel het meest vereenzaamd. Zij vloog de hele wereld rond. Ze heeft haar huis volgestouwd met voorwerpen van die reizen. Nu moet alles teruggebracht worden tot de enge ruimte van een kamer in een tehuis. Ze is de wanhoop nabij. Door alles te bewaren en te archiveren hoopt deze vrouw het verleden vast te houden. Ze beseft ook dat ze het voor niemand doet.''

Als tegenstelling tot de mensen met geheugenverlies komen twee kunstenaars aan bod. De Iraakse schilder Ali Rashid Moussawi die uit zijn woonplaats Karbala is verdreven en de Nederlandse fotograaf Leo Divendal. Hoewel Moussawi wegens politieke omstandigheden geruime tijd in Nederland woont, is hij niet bang de geuren en kleuren van Irak kwijt te raken. Hij schildert elk dag abstracte schilderijen van zijn stad met veel oker en rood erin. ,,Fotograaf Leo Divendal heeft de rol van filosoof'', aldus Tamara Miranda. ,,Hij heeft zich onder meer toegelegd op het fotograferen van wat de meeste mensen als betekenisloze zaken beschouwen. Een stel verloren werkhandschoenen in het grauwe zand van de Antwerpse haven bijvoorbeeld of een oud, verlaten huis, zoals we dat in België vonden. Eens was het een stijlvolle, witte villa. Divendal ging naar binnen en fotografeerde de achtergelaten spullen, zoals een waskom, vergeelde kranten en tientallen klokken. Dit huis breng ik in verband met een gedicht van J. Bernlef waarvan de tekst luidt: `Zie je dit huis?/ Iemand die er naar kijkt ziet alleen een huis/ maar alles bevindt zich daarin/ de gebaren, de geuren, de woorden van mijn leven'.''

,,De vertekening van het geheugen blijkt ook uit de opmerking van een vrouw, ex-geïnterneerde van een Japans kamp, dat er wachttorens zouden staan rondom die kampen in de Tweede Wereldoorlog,'' vervolgt de regisseuse. ,,Dat schijnt historisch gezien niet zo te zijn. Ik probeer in mijn film het ijle, eigenzinnige geheugen te vangen in beelden die even ongrijpbaar en associatief zijn. Ik hoop dat de toeschouwer na het zien van mijn film de verhalen in de gezichten van de mensen wil lezen, al zijn die gerimpeld en getekend.''

`Tegen het Vergeten' Vanaf 9/4 in 15 theaters. Inl.: 020-4207123, www.docuzone.nl. 10/4 Bioscoop Rialto, Amsterdam. Nagesprek met Hans Beerekamp.